Khu Khúc Toại (phường Kinh Bắc), hay còn gọi là làng Chọi, nằm bên dòng Ngũ Huyện Khê thơ mộng. Từ lâu, nơi đây nổi tiếng với nghề mộc truyền thống, được lưu dấu trong câu ca xưa: “Mã Đông Hồ, đồ làng Chọi”. Trải qua hàng trăm năm, các thế hệ nghệ nhân vẫn bền bỉ gìn giữ nghề, đồng thời không ngừng sáng tạo để đưa hơi thở đương đại vào từng sản phẩm, góp phần làm mới và nâng tầm giá trị làng nghề.

Trong số đó, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Hùng (sinh năm 1962) là một gương mặt tiêu biểu. Dù đã bước sang tuổi ngoài 60, ông vẫn miệt mài bên xưởng gỗ mỗi ngày, tỉ mẩn cắt ghép từng mảnh gỗ nhỏ để tạo nên những tác phẩm nghệ thuật mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc và dấu ấn thời đại.

Sinh ra trong gia đình có truyền thống làm nghề mộc, từ nhỏ ông Hùng đã quen với tiếng cưa, tiếng đục. Năm 1980, khi vừa tròn 18 tuổi, ông lên đường nhập ngũ, tham gia lực lượng bộ binh làm nhiệm vụ bảo vệ biên giới Cao Bằng. Gần 5 năm trong quân ngũ đã rèn luyện cho ông tính kỷ luật, sự kiên trì và tinh thần bền bỉ. Trở về quê hương năm 1984, ông tiếp tục gắn bó với nghề mộc, nhưng lựa chọn cho mình một hướng đi riêng - sáng tạo nên dòng tranh ghép gỗ nghệ thuật độc đáo từ những mảnh gỗ tưởng chừng bỏ đi.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Hùng tỉ mẩn hoàn thiện bức tranh ghép gỗ.

Từ xưa, làng Chọi là nơi tập kết, giao lưu buôn bán gỗ của cả vùng Ðông Bắc. Tại đây, sau khi phân loại gỗ người ta cưa những đoạn gốc, rễ cây, gỗ vụn bỏ đi. Những chiều trên bến vắng, lặng nhìn dòng Ngũ Huyện Khê lập lờ những khúc gỗ thừa trôi theo dòng nước, nhận thấy bộ rễ, gốc cây có màu sắc rất sinh động, lại có nhiều vân, độ ánh tự nhiên cao mà loại gỗ từ thân cây khó thấy, ông Hùng và anh trai là nghệ nhân Nguyễn Văn Viện nảy ra ý định tận dụng những “phế phẩm” này để tạo ra những tác phẩm nghệ thuật có bố cục, chủ đề, cảm xúc. Ông Viện chia sẻ: "Ý tưởng tranh ghép gỗ nảy sinh từ những buổi chiều đứng bên bến sông, nhìn gỗ vụn trôi theo dòng nước. Từ suy nghĩ tận dụng “đồ bỏ đi”, hai anh em dần hình thành một hướng sáng tạo mới, biến những mảnh gỗ vô tri thành tác phẩm nghệ thuật. Ban đầu làm một số bức phong cảnh quê hương treo trong nhà và được nhiều người động viên, khích lệ”.

Năm 1985, những bức tranh ghép gỗ đầu tiên của gia đình ông Hùng được gửi tới Trung tâm triển lãm Giảng Võ (Hà Nội). Với kỹ thuật độc đáo, công phu riêng có của làng nghề cổ và sự kỳ công, sáng tạo, những tác phẩm tranh ghép gỗ đã chinh phục công chúng ngay lần đầu ra mắt, “gặt hái” 3 Huy chương Vàng, 1 Huy chương Bạc. Đây không chỉ là thành quả, mà còn là cột mốc khích lệ nghệ nhân Nguyễn Văn Hùng tiếp tục đào sâu vốn sống, vốn văn hóa để sáng tạo bền bỉ hơn.

Hơn 40 năm gắn bó với nghề, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Hùng vẫn miệt mài sáng tạo những tác phẩm tranh ghép gỗ độc đáo.

Tranh ghép gỗ được chia thành loại nổi và loại chìm. Loại nổi là những chi tiết của tranh, gồm những miếng ghép nổi hẳn lên trên bề mặt tạo thành tranh; loại chìm là ghép những miếng ghép thuần túy để thành bức tranh có độ phẳng cao. Ðể tạo ra một bức tranh ghép gỗ phải trải qua rất nhiều công đoạn, từ tìm kiếm đề tài, xây dựng phác thảo trên giấy, tìm kiếm nguyên liệu, chế biến gốc, rễ, tạo hình rồi lắp ghép những mảnh gỗ nhỏ sao cho thành một bức tranh có chủ đề và bố cục hoàn chỉnh.

Theo ông Hùng, muốn có bức tranh chất lượng, mang tính nghệ thuật cao, người làm tranh phải có vốn văn hóa nhất định cùng khả năng cảm nhận và phân tích màu sắc tinh nhạy. Một bức tranh có nhiều màu sắc sẽ được ghép từ nhiều miếng ghép, nhiều loại gỗ khác nhau, bởi mỗi loại gỗ mang một gam màu riêng: Vàng ấm của gỗ mít, đen trầm của mun, đỏ nâu của lim, hương, trắc, hay trắng nhạt của xoan, bạch đàn…Nhờ vậy, trong các tác phẩm của ông, văn hóa dân tộc hiện lên tự nhiên như được “ghi chép” bằng gỗ. Người xem dễ dàng nhận ra không khí linh thiêng của Lễ hội Đền Hùng, vẻ trầm mặc của Hà Nội xưa mà ở đó dung dị những con người, những góc phố, con đường, hay sắc xuân rộn ràng vùng Quan họ trong Hội xuân Kinh Bắc- tác phẩm ông dành nhiều tâm huyết nhất, lấy cảm hứng từ hội Lim, đền Bà Chúa Kho, Đền Đô, Phật Tích…được làm trong nhiều tháng, là sản phẩm tiêu biểu tại Hội thi thủ công Việt Nam năm 2009, đạt giải Khuyến khích tại Hội thi sản phẩm mỹ nghệ Việt Nam năm 2023… Mỗi bức tranh là một lát cắt văn hóa, chậm rãi mà sâu lắng.

Không chỉ dừng lại ở sáng tạo cá nhân, ông Hùng còn góp phần tạo sinh kế cho làng nghề. Năm 2022, ông là một trong những người đầu tiên đứng ra thành lập Hợp tác xã Đồ gỗ mỹ nghệ Khúc Toại, quy tụ hơn 20 thành viên, tạo việc làm thường xuyên cho hàng chục lao động. Hơn 40 năm gắn bó với nghề, ông đã cho ra đời hàng trăm tác phẩm, từ phong cảnh quê hương, sinh hoạt dân gian, Quan họ, đến tranh Đông Hồ trên nền gỗ ghép như Đám cưới chuột, Chăn trâu thổi sáo, Vinh quy bái tổ…Ðể có nguồn nguyên liệu ổn định, ông lặn lội nhiều nơi như Yên Bái, Phú Thọ, Tuyên Quang... tìm kiếm gốc và rễ cây. Đồng thời ký hợp đồng với một số xưởng mộc để thu mua những mẩu gỗ vụn về tận dụng.

Từ năm 2021 đến năm 2024 ông có 5 tác phẩm tranh ghép gỗ tham gia Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) và được công nhận vào danh mục OCOP của tỉnh gồm: Lễ hội Đền Hùng, Hội xuân Kinh Bắc, Hà Nội - những góc nhìn thời gian và Xuân - Hạ - Thu – Đông, Trống đồng Việt Nam. Đây đều là những tác phẩm nổi bật, từng đạt nhiều giải cao tại các hội chợ, triển lãm lớn trong cả nước. Theo ông Nguyễn Văn Hiếu, Phó Chủ tịch UBND phường Kinh Bắc nhận định gia đình Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Hùng đã tạo làn gió mới cho làng nghề với tranh ghép gỗ nghệ thuật độc đáo. Đây cũng là những sản phẩm đầu tiên ở Khúc Toại tham gia chương trình OCOP, tạo tiền đề để địa phương có thêm nhiều sản phẩm tham gia, góp phần nâng tầm các sản phẩm truyền thống.

Chia sẻ về việc tham gia Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP), Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Hùng cho biết, chương trình đã mở ra nhiều cơ hội để các tác phẩm tranh ghép gỗ được giới thiệu tại các hội chợ, lễ hội và sự kiện văn hóa lớn, qua đó tiếp cận đông đảo khách hàng trong và ngoài nước. Không chỉ góp phần quảng bá sản phẩm, OCOP còn giúp lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống, vẻ đẹp quê hương, đất nước và tiếp thêm động lực để các làng nghề gìn giữ, phát huy nghề thủ công truyền thống.

Tác phẩm tranh ghép gỗ tái hiện sinh động không gian văn hóa Kinh Bắc bằng chất liệu hoàn toàn tự nhiên.

“Bên cạnh những tác phẩm về văn hóa, lịch sử Bắc Ninh - Kinh Bắc, hiện tôi đang thực hiện một số bộ tranh lấy cảm hứng từ đời sống, con người, phong tục tập quán của đồng bào vùng Tây Bắc và chủ đề tôn giáo. Đây đều là những đề tài đòi hỏi sự chiêm nghiệm, trải nghiệm và cảm xúc sâu sắc nên có những tác phẩm tôi phải dành nhiều thời gian mới hoàn thành”, ông Hùng chia sẻ.

Từ một ý tưởng tận dụng những mảnh gỗ tưởng chừng bỏ đi, dòng tranh ghép gỗ của làng Chọi ngày nay đã được đông đảo khách hàng biết đến bởi sự tinh tế, sinh động và đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc. Không chỉ hiện diện trong nhiều không gian văn hóa trong nước, các tác phẩm còn theo chân khách hàng đến Thái Lan, Canada và một số quốc gia Đông Âu. Năm 2020, ông Nguyễn Văn Hùng vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân Ưu tú”, ghi nhận những đóng góp bền bỉ của ông trong việc gìn giữ, sáng tạo và lan tỏa giá trị văn hóa dân tộc thông qua nghệ thuật tranh ghép gỗ.