Tới làng tranh sơn mài Hạ Thái (xã Duyên Thái, huyện Thường Tín, Hà Nội), không khó để tìm đến cơ sở sản xuất của nghệ nhân Nguyễn Thị Hồi (SN 1958). Không chỉ thường xuyên đón khách đến mua hàng, nơi đây còn là một trong những điểm hẹn tham quan của không ít đoàn khách du lịch nước ngoài.

Gần 50 năm gắn bó với nghề sơn mài, đến nay, nhiệt huyết, tình yêu nghề ở Nghệ nhân Nguyễn Thị Hồi chưa khi nào vơi bớt. Bà kể: “Tôi sinh ra trong gia đình theo nghề sơn mài truyền thống nên ngay từ nhỏ đã có cơ hội tiếp xúc với các kỹ thuật, cách làm tranh sơn mài. Năm 16 tuổi, tôi vào hợp tác xã học làm tranh và theo nghề một cách bài bản. Tới năm 1991, hợp tác xã giải thể, tôi phải trở về làm ruộng vì gia đình không có xưởng, mình lại không có vốn. Trong suốt những ngày đó, không lúc nào tôi thôi nghĩ về nghề. Sau 2 năm ngắt quãng, tôi tìm đến các xưởng trong làng xin làm thuê, để được tiếp tục gắn bó với tranh sơn mài, tiết kiệm dần dần, lấy ngắn nuôi dài, vừa làm vừa học, vừa mày mò làm sản phẩm riêng của mình. Cho đến năm 2003, khi tích lũy được một chút kinh nghiệm, mối quan hệ và vốn liếng, tôi quyết định mở xưởng riêng, tự mình làm chủ. Chặng đường “khởi nghiệp” ấy không hề dễ dàng, nhiều lần lao đao, khó khăn. Có hôm hai vợ chồng phải đạp xe từ Thường Tín vào phố Hàng Khay để giới thiệu, giao hàng”.

Bây giờ nhắm mắt lại Nghệ nhân Nguyễn Thị Hồi cũng có thể hình dung, miêu tả sinh động quy trình sản xuất tranh sơn mài với hơn 20 công đoạn rất tỉ mỉ, kỳ công: Từ lựa chọn, xử lý cốt gỗ; sơn và mài nhiều lớp, nhiều lần; trang trí bạc, vỏ trứng… Bà chia sẻ: Với một bức tranh đơn giản, để hoàn thành tối thiểu cũng phải mất 15-30 ngày. Bức tranh phức tạp hơn thậm chí mất cả năm trời mới xong.

Cũng vì đem cả tâm huyết và tình yêu vào tranh nên mỗi sản phẩm Nghệ nhân Nguyễn Thị Hồi làm ra đều rất tinh xảo, chi tiết, mang đậm dấu ấn cá nhân. Với những giá trị đem lại cho xã hội, năm 2006, bà trở thành 1 trong 4 người đầu tiên của làng nghề được công nhận danh hiệu nghệ nhân. Người dân trong làng vẫn ví von và gọi bà là “người giữ lửa nghề sơn mài Hạ Thái”. Năm 2020, bà vinh dự được Chủ tịch nước tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú; được Bộ Công Thương trao tặng kỷ niệm chương (năm 2021); được Chủ tịch UBND TP Hà Nội tặng Bằng khen (năm 2021), danh hiệu Người tốt - Việc tốt tiêu biểu (năm 2022) và nhiều khen thưởng khác của UBND huyện Thường Tín trong gìn giữ, bảo tồn và phát triển nghề, làng nghề truyền thống… Bây giờ khi ở cương vị Chủ tịch Hội Sơn mài Hạ Thái, Nghệ nhân Nguyễn Thị Hồi không chỉ làm nghề, tiên phong áp dụng các kỹ thuật mới vào làm tranh sơn mài, mà còn tích cực phối hợp cùng địa phương đào tạo, truyền thụ tay nghề cho thế hệ trẻ, với ước muốn phát triển làng nghề quê hương.

Nhã Lam