Di sản văn hóa từ làng tranh gần 500 trăm năm tuổi

Làng Đông Hồ từ lâu đã được biết đến như cái nôi của dòng tranh dân gian nổi tiếng của Việt Nam. Theo nhiều tư liệu, nghề làm tranh tại đây đã hình thành và phát triển được gần 500 trăm năm, gắn liền với đời sống sinh hoạt và tín ngưỡng của người dân vùng Kinh Bắc.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Tâm thực hiện công đoạn in tranh dân gian Đông Hồ theo phương pháp thủ công truyền thống tại làng Đông Hồ (Thuận Thành, Bắc Ninh).

Trước kia, mỗi dịp Tết đến xuân về, tranh Đông Hồ được bày bán khắp các phiên chợ quê. Người dân mua tranh về treo trong nhà như một cách gửi gắm ước vọng về cuộc sống ấm no, hạnh phúc và sung túc.

Những bức tranh quen thuộc như “Đám cưới chuột”, “Lợn đàn”, “Gà đàn”, “Hứng dừa”, “Vinh hoa – Phú quý”, … không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn phản ánh sinh động đời sống xã hội, phong tục tập quán và triết lý nhân sinh của người Việt.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của đời sống hiện đại, nghề làm tranh Đông Hồ cũng trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm. Số hộ làm tranh trong làng giảm đáng kể so với trước đây. Trong bối cảnh đó, vai trò của các nghệ nhân tâm huyết trở nên đặc biệt quan trọng trong việc gìn giữ và truyền lại nghề truyền thống.

Gia tộc nhiều đời gìn giữ nghề tranh

Sinh ra trong một gia đình có truyền thống làm tranh từ đời ông cha, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Tâm sớm gắn bó với nghề từ khi còn nhỏ. Những ngày giáp Tết, khắp làng rộn ràng tiếng giã điệp, pha màu, quét hồ – những âm thanh quen thuộc đã trở thành ký ức sâu đậm trong tuổi thơ của ông.

Cha của ông – Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Đăng Chế – là một trong những người có nhiều đóng góp quan trọng trong việc phục hồi và phát triển dòng tranh Đông Hồ trong nhiều thập niên qua. Không chỉ trực tiếp làm tranh, ông còn dành nhiều tâm huyết sưu tầm, phục dựng các mẫu tranh cổ, đồng thời tích cực quảng bá giá trị của dòng tranh dân gian này tới công chúng trong và ngoài nước.

Khách tham quan tìm hiểu các công đoạn từ tờ giấy điệp đến bức tranh hoàn chỉnh.

Chia sẻ về nghề truyền thống của quê hương, Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Đăng Chế cho biết: “Tranh Đông Hồ không chỉ là một sản phẩm mỹ thuật mà còn phản ánh đời sống, phong tục và tâm hồn của người Việt. Trong mỗi bức tranh đều gửi gắm những ước vọng về cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Vì vậy, giữ được nghề tranh cũng chính là giữ lại một phần hồn cốt văn hóa của dân tộc.”

Tiếp nối truyền thống gia đình, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Tâm đã kế thừa và phát huy nghề làm tranh, đồng thời tham gia nhiều hoạt động giới thiệu và quảng bá tranh Đông Hồ tới du khách và những người yêu nghệ thuật dân gian.

Công phu từ tờ giấy điệp đến bức tranh hoàn chỉnh

Một trong những yếu tố tạo nên giá trị độc đáo của tranh Đông Hồ chính là quy trình sản xuất hoàn toàn thủ công với những nguyên liệu tự nhiên.

Giấy dùng để in tranh là giấy dó, sau đó được phủ lớp điệp – bột nghiền từ vỏ sò, vỏ điệp ngoài biển. Lớp điệp được quét đều lên bề mặt giấy tạo nên độ óng ánh đặc trưng, giúp bức tranh vừa bền vừa mang vẻ đẹp mộc mạc, tinh tế.

Màu sắc trong tranh cũng được chế tác hoàn toàn từ nguyên liệu thiên nhiên như: Màu đỏ từ sỏi son hoặc gỗ vang; Màu đen từ than lá tre; Màu vàng từ hoa hòe; Màu xanh từ lá chàm.

Sau khi chuẩn bị giấy và màu, nghệ nhân sử dụng các bản khắc gỗ (từ gỗ cây Thị) để in từng lớp màu lên giấy. Mỗi màu tương ứng với một bản khắc riêng, được in lần lượt theo trình tự nhất định. Người thợ phải căn chỉnh thật chính xác để các lớp màu khớp nhau, tạo nên bố cục hoàn chỉnh của bức tranh.

Khách tham quan trải nghiệm làm tranh dân gian Đông Hồ.

Theo Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Tâm, làm tranh Đông Hồ không chỉ cần kỹ thuật mà còn đòi hỏi sự kiên nhẫn và niềm đam mê với nghề.

“Mỗi bức tranh đều trải qua nhiều công đoạn thủ công. Người làm tranh phải thật tỉ mỉ để giữ được nét mộc mạc và cái hồn của tranh dân gian,” ông chia sẻ.

Gắn bảo tồn nghề với phát triển du lịch làng nghề

Trong những năm gần đây, trước xu hướng phát triển của du lịch văn hóa, nhiều nghệ nhân tại làng Đông Hồ đã chủ động mở cửa xưởng tranh để đón khách tham quan và trải nghiệm quy trình làm tranh truyền thống.

Gia đình nghệ nhân Nguyễn Đăng Tâm hiện cũng là một trong những địa chỉ thu hút du khách đến tìm hiểu về nghề làm tranh. Tại đây, du khách có thể trực tiếp trải nghiệm các công đoạn in tranh từ bản khắc gỗ truyền thống.

Bên cạnh việc duy trì sản xuất tranh truyền thống, các nghệ nhân cũng nghiên cứu phát triển thêm nhiều sản phẩm ứng dụng từ họa tiết tranh dân gian như tranh lưu niệm, đồ trang trí, quà tặng văn hóa… nhằm đáp ứng nhu cầu của thị trường hiện nay.

Việc kết hợp bảo tồn nghề truyền thống với phát triển du lịch trải nghiệm và sáng tạo sản phẩm văn hóa đang được xem là hướng đi phù hợp giúp tranh Đông Hồ tiếp tục phát triển trong bối cảnh mới.

Cần thêm cơ chế hỗ trợ để bảo tồn di sản

Theo các chuyên gia và nhà quản lý, tranh dân gian Đông Hồ không chỉ là sản phẩm thủ công mỹ nghệ mà còn là di sản văn hóa đặc sắc của dân tộc, cần được bảo tồn và phát huy giá trị một cách bền vững.

Ông Trịnh Quốc Đạt – Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam cho rằng: “Tranh dân gian Đông Hồ là một trong những biểu tượng văn hóa tiêu biểu của làng nghề Việt Nam. Việc bảo tồn và phát triển dòng tranh này cần có sự chung tay của các cấp chính quyền, các tổ chức và cộng đồng xã hội. Cần có những chính sách hỗ trợ cụ thể để vừa gìn giữ giá trị truyền thống, vừa phát huy tiềm năng phát triển kinh tế từ làng nghề.”

Theo ông Trịnh Quốc Đạt, trong thời gian tới cần chú trọng xây dựng không gian bảo tồn và trưng bày tranh Đông Hồ, hỗ trợ đào tạo thế hệ nghệ nhân trẻ kế cận, chú trọng phát triển vùng nguyên liệu, đồng thời tăng cường quảng bá sản phẩm làng nghề gắn với phát triển du lịch văn hóa.