Chúng tôi rất ấn tượng khi đến tham quan lò ép dầu phộng của ông Phan Tá Chỉ (78 tuổi, tại khu 5, thị trấn Ái Nghĩa, H. Đại Lộc – T. Quảng Nam). Tuy cao tuổi, nhưng thao tác “ép dầu” của ông khá nhanh nhẹn. Vừa đưa bánh dầu vào bộng sắt, ông Chỉ cho hay, nghề ép dầu phộng ở nông thôn có từ lâu, hồi trước chưa có “bộng sắt”, người dân dùng cái bộng gỗ để ép dầu nên còn gọi là “bộng dầu” với lò nấu đắp bằng đất sét, nồi hông bằng chảo gang. Ngày nay văn minh hơn, bộng ép dầu bắng sắt có gắn bộ phận ép (kít) hay dùng thủy lực.

Toàn cảnh lò ép dầu phộng của anh Đỗ Châu.


Gói bánh dầu phộng.

Cho bánh dầu phộng vào bông sắt.

“Hằng ngày, chúng tôi xay đậu phộng từ 4 giờ sáng. Cho bột đậu vào nồi hông đều lửa khoảng hơn 30 phút. Trong thời gian hông, đảo đậu ít nhất 2 lần, khi thấy bã đậu có mùi thơm và ướt đều là bột đậu đã chín. Sau đó, người gói lấy miếng bao xác rắn đặt trên 2 cái niền bằng tre hoặc bằng sắt. Đổ đậu đã nấu vào giữa, dùng tay tóm phần bao còn thừa xung quanh niềng tre lại và cuốn tròn nhét vào giữa tấm bánh, dùng hai bàn chân đi quanh tấm bánh cho đều là đã gói được một tấm bánh dầu…” - Ông Chỉ cho hay.

Ép dầu phộng bằng bộng sắt.

Ông Lê Văn Hùng (62 tuổi) một trong 5 người làm công tại lò ép dầu của ông Chỉ cho hay, khi gói đủ bánh cho 1 bộng, những người thợ xếp bánh dầu vào trong khoang tròn (còn gọi là bộng) của máy ép bằng sắt. Cứ xếp khoảng 10 tấm bánh, người thợ quay trục để các bánh răng chuyền động ép khít các tấm bánh lại với nhau. Xong tiếp tục xếp các tấm bánh dầu cho đầy khoang và dùng sức mạnh đôi tay của người thợ quay trục ép chặt toàn khối bánh dầu. Dầu tứa ra từ máy ép, qua màng lọc và được hứng bằng những chiếc xô nhựa. Khi thấy bộng đã ép kiệt dầu, những tấm bánh dầu đã ép sẽ được tháo ra khỏi khuôn niềng.

Dầu phộng ép có giá khoảng 100.000 đồng/lít, cao hơn 2 lần giá các loại dầu thực vật có thương hiệu được bán trên thị trường, nhưng vẫn được rất nhiều người tiêu dùng chọn mua. Với giá 25.000 đồng/kg đậu phộng khô, nếu chắc hạt thì khoảng 3kg đậu phộng sẽ cho ra 1 lít dầu. Chính vì vậy, nhiều người chịu khó đi mua đậu phộng về phơi khô và đem đi ép để vừa lợi vừa không sợ bị pha chế dầu dỏm vào. Trừ chi phí, người ép vẫn còn được lợi từ 10.000 - 12.000 đồng/lít nếu so với mua dầu ở ngoài theo giá khoảng 100.000/lít mà chưa chắc là 100% dầu phộng xịn.

Anh Phan Tá Duy (42 tuổi), có trên 10 năm ép dầu phộng cho hay, Cứ mỗi sáng, nhóm của anh có 5 người. Hàng ngày, nổi lửa lò lúc 4 giờ sáng và kết thúc lúc 20 giờ cùng ngày. Trung bình mỗi ngày ép khoảng 2 tấn đậu phụng, cho ra từ 600 – 650 lít dầu phộng. Tiền công ăn theo sản lượng dầu, trung bình khoảng 300.000 đồng/ người/ ngày. Trung bình một bộng dầu từ khi xay đến nấu và ép mất 3 tiếng đồng hồ. Mỗi năm, chúng tôi ép khoảng 4 tháng, mỗi tháng ép từ 50-70 tấn đậu phộng.

Dầu phụng chảy ra

Chúng tôi đến tham quan bộng ép dầu của anh Đỗ Châu (50 tuổi, tại thôn Ninh An, xã Hòa Nhơn, huyện Hòa Vang, TP. Đà Nẵng). Vừa “ép” dầu, anh Châu cho hay, mỗi ngày nhóm chúng tôi gồm 5 lao động. Sáng sớm xay đậu xong là bắt đầu hông đậu phộng. Mỗi ngày hông trên 10 nồi, mỗi nồi khoảng 1 tạ đậu phộng. Cứ mỗi nồi cho ra 75 kg bánh dầu và khoảng từ 25- 28 lít dầu phộng (tùy theo chất lượng đậu phộng).

Dầu mè đen của HTX Bình Đào (H. Thăng Bình, T. Quảng Nam) đạt sản phẩm OCOP - 3 sao.

“Với người dân xứ Quảng thì đây là sản phẩm mang giá trị tinh hoa của miền quê, mang đậm chất quê vừa ngon lại vừa không có chất bảo quản nên có thể để cả năm trời cũng không đổi màu, không lắng cặn. Dầu phộng khi khử hành, tỏi lên sẽ thơm nồng hấp dẫn. Đặc biệt nấu mì Quảng là phải dùng dầu phộng mới đúng đô là tô mỳ xứ Quảng. Hiện ở Quảng Nam có rất nhiều cơ sở ép dầu ở các địa phương có vùng chuyên canh cây đậu có tiếng như Đại Lộc, Thăng Bình, Phú Ninh, Quế Sơn...”- Anh Phan Tá Duy cho hay.

Anh Lê Duy Vinh (trú tại thôn Phước Thuận Phước Hậu, xã Hòa Nhơn, huyện Hòa Vang, TP. Đà Nẵng) cho hay, vừa qua anh ép được 150 lít dầu phộng, tiền công mỗi lít là 8.000 đồng. Số dầu này để dùng trong gia đình và bán để lấy tiền chi tiêu, con cái ăn học.

Ở khu vực nông thôn, tùy theo sản lượng đậu nhiều hay ít, cứ mỗi xã có từ 1 đến 3 cơ sở ép dầu phộng. Những cơ sở này tạo công ăn việc làm cho nhiều lao động địa phương, mang lại nguồn thu nhập ổn định. Tuy nghề ép dầu phộng khá vất vả nhất là trong thời tiết miền Trung đang nắng nóng cao độ, nhưng người dân nơi đây vẫn gắn bó với nghề.

Bài, ảnh: Tiên Sa