Đối với người Chăm, một người phụ nữ biết dệt là người khéo léo, đảm đang, chuẩn mực. Không chỉ là nghề, dệt còn là một nét văn hóa, một bài học sống được gửi gắm qua từng mũi kim, từng nét hoa văn.

Từ xưa, nguyên liệu dệt chủ yếu là bông do người dân tự trồng trên rẫy. Giờ đây, để tiết kiệm công sức và thời gian, họ chuyển sang dùng sợi công nghiệp. Nhưng dù sợi có thay đổi, thì đôi tay và tâm hồn của người dệt vẫn nguyên vẹn như cũ. Từng công đoạn như lên khung, móc sợi, tạo họa tiết vẫn được làm hoàn toàn bằng tay, đòi hỏi sự nhẫn nại và tinh tế.

Mỗi tấm vải dệt thủ công có thể mất từ 2 đến 3 ngày để hoàn thành, tùy theo độ phức tạp của hoa văn. Với những họa tiết cầu kỳ, thợ dệt phải làm việc theo cặp, ăn ý đến mức chỉ cần một sai sót nhỏ là cả tấm vải có thể bị hỏng.

Màu sắc trong thổ cẩm Mỹ Nghiệp cũng là một điều rất riêng. Người Chăm nơi đây sử dụng hoàn toàn nguyên liệu từ thiên nhiên để nhuộm sợi. Màu đen từ lá chùm bầu ngâm bùn, màu đỏ từ mủ cây cánh kiến, màu xanh từ lá tràm. Những tông màu trầm ấm, hài hòa nhưng không kém phần rực rỡ đã tạo nên bản sắc không thể trộn lẫn.

Hoa văn thổ cẩm Chăm ẩn chứa cả một thế giới tinh thần. Đó không chỉ là họa tiết trang trí, mà còn thể hiện giới tính, độ tuổi, tầng lớp, vai trò xã hội của người mặc. Từ “Văn thần đèn”, “Siva”, “Rồng trời”, “Văn cổ” cho đến các họa tiết mới như “Văn con voi”, “Văn hoa mai”, “Văn cầu vồng”... tất cả là sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, giữa bản sắc và sáng tạo.

Người Chăm dệt nên thổ cẩm như thể kể lại những câu chuyện – chuyện về tổ tiên, về thần linh, về vũ trụ, về con người. Hoa văn của họ là sự giao thoa giữa hình học và tâm linh, giữa thiên nhiên và trừu tượng. Mỗi đường chỉ là một lời thì thầm.

Tại các gian hàng trong làng, những sản phẩm từ thổ cẩm đủ sắc màu hiện ra như một bức tranh sống động: túi xách, balô, ví, khăn choàng, drap trải giường, thắt lưng... Tất cả đều là kết quả của sự chăm chút, nâng niu từ bàn tay những người phụ nữ Chăm.

Sự đa dạng và tiện dụng đã khiến thổ cẩm Mỹ Nghiệp dần bước ra khỏi lũy tre làng, tiến đến các sàn diễn thời trang trong nước, thậm chí quốc tế. Nhiều nhà thiết kế trẻ đang tìm đến Mỹ Nghiệp như tìm về một kho tàng cảm hứng.

Nghệ nhân Vạn Thị Cư, 67 tuổi, kể rằng nghề dệt ở đây đã có từ thế kỷ XVII. Truyền thuyết Chăm nói rằng bà Pơnaga – một nữ thần – đã truyền nghề cho vợ chồng ông Xa và bà Chaleng ở làng Chaleng cổ (nay là Mỹ Nghiệp). Từ đó, nghề dệt trở thành cốt lõi văn hóa của cả cộng đồng.

Nghệ nhân Thuận Thị Trụ đang dệt thổ cẩm của người Chăm.

Người Chăm sống trong xã hội mẫu hệ. Con gái từ nhỏ không chỉ học chữ mà còn được mẹ dạy nghề dệt như một “nghi thức trưởng thành”. Từ 36 loại hoa văn cổ, đến nay làng đã sáng tạo ra hơn 80 kiểu nhờ sự đam mê và sáng tạo không ngừng nghỉ của các nghệ nhân.

Nghệ nhân Thuận Thị Trụ, 72 tuổi, là một trong những người tiên phong trong việc giữ lửa nghề dệt. Với nỗi lo hoa văn truyền thống bị thất truyền, bà đã dành hàng chục năm để sưu tầm, phục dựng hơn 30 mẫu nền, đồng thời sáng tạo thêm 50 mẫu mới, mang lại sức sống tươi trẻ cho thổ cẩm Chăm.

Năm 2000, bà Trụ thành lập Công ty dệt may thổ cẩm Inrahani – doanh nghiệp đầu tiên chuyên về thổ cẩm Chăm tại Việt Nam. Từ những tấm vải thô ban đầu, sản phẩm của công ty được chế tác thành các mặt hàng đa dạng như quần áo, túi xách, khăn, rèm cửa… phục vụ cả thị trường trong và ngoài nước.

Hiện nay, Inrahani có hơn 300 mặt hàng với gần 200 mẫu mã phong phú, là minh chứng rõ rệt cho tiềm năng của nghề dệt thủ công nếu biết kết hợp giữa bản sắc và đổi mới.

Vải thổ cẩm Mỹ Nghiệp đặc trưng bởi chất liệu thô, chắc, dày. Màu sắc được phối tương phản nhưng tinh tế, không lòe loẹt. Hoa văn thường mang hình mặt trời, cây cỏ, sông núi, muông thú, thần linh… Tất cả được sắp xếp theo lối bố cục hình học vừa cổ kính vừa hiện đại, thể hiện thế giới quan của người Chăm.

Không dừng lại trong nước, thổ cẩm Mỹ Nghiệp đã có mặt tại nhiều hội chợ, triển lãm quốc tế ở Thụy Sĩ, Pháp, Bỉ, Nhật Bản, Singapore, Malaysia… Công ty Inrahani từng giành 4 Huy chương Vàng tại các hội chợ trong nước, đánh dấu bước chuyển mình của một làng nghề truyền thống vươn tầm thế giới.

Quan trọng hơn, nghề dệt đã góp phần ổn định cuộc sống người dân nơi đây. Với sự hỗ trợ từ ngành công thương, nhiều hộ gia đình được vay vốn mở rộng sản xuất, thành lập hợp tác xã, nâng cao thu nhập. Có nơi đạt doanh thu hàng trăm triệu đồng mỗi năm từ dệt thổ cẩm.

Giữa cuộc sống hiện đại hối hả, làng Mỹ Nghiệp vẫn lặng lẽ gìn giữ nhịp thoi đưa xưa cũ. Ở đó, mỗi tấm thổ cẩm không chỉ là sản phẩm thủ công, mà là tâm hồn của một dân tộc, là sợi chỉ gắn kết quá khứ với hiện tại, bản sắc với tương lai. Và tiếng khung cửi nơi làng Chăm ấy, vẫn đều đều ngân vang như một bản tình ca không lời, suốt bao đời.

Từ nhiều năm nay, huyện Ninh Phước đưa làng dệt Mỹ Nghiệp vào chương trình bảo tồn, phát triển làng nghề và nghề truyền thống của người Chăm gắn với khai thác du lịch văn hóa tại địa phương.