Cây tre là hình ảnh gắn bó lâu đời với bức tranh nông thôn Việt Nam. Ngoài chức năng “giữ làng, giữ nước, giữ mái nhà tranh, giữ đồng lúa chín” và trở thành biểu tượng của làng quê Việt Nam, ngày nay, tre còn trở thành một trong những nguyên liệu đẹp và bền trong thiết kế nội thất và thi công các công trình kiên cố. Với đặc tính bền dẻo, dễ thiết kế, dễ kết hợp, ngày càng có nhiều gia đình lựa chọn những đồ nội thất từ tre trúc. Ngoài màu nâu vàng nguyên bản của cây khô, tre trúc cũng có thể được phun màu để trở nên bắt mắt và hiện đại hơn.

Làng nghề mây tre đan Xuân Lai được UBND tỉnh Bắc Ninh công nhận là làng nghề truyền thống từ năm 2014. Năm 2016, nghề tre trúc hun khói ở đây được Bộ Văn hoá - Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản Văn hoá phi vật thể quốc gia. Đây là niềm vui, động lực cho địa phương cũng như gần 300 hộ làm nghề sản xuất sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ mây tre đan ở Xuân Lai. Nghề thủ công mỹ nghệ mây tre đan xuất hiện ở Xuân Lai từ hàng trăm năm nay, nhưng là mấy trăm năm thì ngay cả các cụ cao niên trong làng cũng khó có thể xác định chính xác. Nghề cũng trải qua nhiều thăng trầm, theo từng giai đoạn của lịch sử và sự biến động của thị trường. Cả thôn có hơn 900 hộ, trước kia có trên 70% số hộ trong thôn làm nghề tre trúc. Hiện nay, dưới sức ép của thị trường và một số nguyên nhân khác, 1/3 số cơ sở sản xuất mây tre đã bỏ nghề chuyển sang ngành khác, đáp ứng cuộc sống mưu sinh, cả làng chỉ còn khoảng gần 300 hộ làm nghề”.

Mây tre đan Xuân Lai - lưu giữ hồn tre Việt.

Thời gian qua, dù gặp không ít khó khăn, nhưng làng nghề Mây tre đan Xuân Lai vẫn kiên trì bám nghề, không ngừng sáng tạo mẫu mã sản phẩm để đáp ứng nhu cầu thị trường và nâng cao giá trị nghề thủ công mỹ nghệ.

Từ nguồn vốn vài chục triệu do các thành viên đóng góp, đến nay, nguồn vốn hoạt động của HTX đã lên đến hàng tỷ đồng. Những năm trước đây, sản phẩm của Làng nghề thường làm là giát giường, mành, thang, sào thì đến nay đã mở rộng sang các sản phẩm đòi hỏi tay nghề cao phục vụ các thị trường khó tính như tranh tre, tủ kệ, xích đu...

Sản phẩm thân thiện môi trường

Với đặc thù sản xuất mặt hàng tre trúc nên mô hình sản xuất của Làng nghề ít gây ô nhiêm môi trường như các mô hình sản xuất kim loại, thực phẩm. Bên cạnh đó, Làng nghề Xuân Lai cũng có chiến lược sản xuất kinh doanh thân thiện với môi trường, đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe của một mô hình sản xuất công nghiệp, thực hiện tốt việc áp dụng khoa học kỹ thuật vào trong xử lý nguyên nhiên liệu, nước thải trong khâu hun khói tạo màu và chế tác sản phẩm nên giảm thiểu được rất nhiều nguy cơ ô nhiễm, được người dân trong vùng đánh giá cao

Theo các hộ sản xuất trong làng nghề điều được nhất là tất cả mọi người đều được làm việc trong môi trường sạch sẽ, thoáng mát, công việc không quá vất vả vì làm việc 8 tiếng/ngày, lương hưởng
theo sản phẩm.

Để có được điều đó, Làng nghề đã đầu tư nhà xưởng, máy móc thiết bị hiện đại, bài bản; ứng dụng công nghệ trong chế biến đạt tiêu chuẩn để xuất khẩu. Thay vì sử dụng phương pháp ngâm và lò hun truyền thống (hun bằng rơm trộn bùn), các hộ sản xuất đã sử dụng nồi hơi và nồi than hóa. Với công nghệ này, làng nghề vừa bảo đảm được môi trường, vừa giữ được độ bền đẹp của sản phẩm.

Trước đây, Làng nghề chủ yếu sản xuất những mặt hàng cơ bản, thô sơ nhưng do yêu cầu thị trường ngày càng cao, nếu không đổi mới tốt hơn để cạnh tranh, làng nghề sẽ mất chỗ đứng trên thị trường. Theo nhu cầu xuất khẩu của các nước là phải đáp ứng được những tiêu chuẩn bảo vệ người tiêu dùng. Khi người tiêu dùng sử dụng sản phẩm bị ngộ độc thì các đơn vị sản xuất sẽ bị kiện. Chính vì vậy, thay vì dùng các loại sơn để làm màu, Làng nghề chủ yếu dùng công nghệ hun khói an toàn để cho ra những sản phẩm “độc” - lạ mà vẫn bảo đảm an toàn cho người sử dụng.
Nâng cao tay nghề, ổn định đầu ra

Ngoài yêu cầu về chất lượng, các đối tác còn yêu cầu phải giao hàng đúng thời hạn. Do đó, làng nghề liên tục đẩy mạnh việc tuyển chọn, truyền nghề cho người lao động, đào tạo họ thành những nghệ nhân có chuyên môn cao, tay nghề vững để gắn kết lâu dài với làng nghề.

Đến nay, 100% đội ngũ thiết kế của làng nghề đều sử dụng công nghệ thông tin để làm việc hiệu quả. Đội ngũ lao động có tay nghề cao giúp làng nghề hạn chế được tối đa sản phẩm hư hỏng, đáp ứng yêu cầu xuất khẩu. Các đơn vị trong làng nghề từng tham gia nhiều hội thảo, hội chợ và từng có thời gian tìm hiểu về thị trường nước ngoài, các đơn vị hiểu rõ tình trạng đa số các sản phẩm từ tre trúc của các hộ, làng nghề vẫn theo mẫu cũ, ít được cải tiến, sáng tạo.

Đến nay, làng nghề có không ít những sản phẩm độc đáo, thể hiện tính sáng tạo cao. Tuy nhiên, điều lo lắng là có không ít sản phẩm nhái làm ảnh hưởng đến lòng tin của người tiêu dùng. Vì vậy, Làng nghề đang có kế hoạch đăng kí nhãn hiệu hàng hóa và kiểu dáng sản phẩm để nâng cao khả năng cạnh tranh không chỉ trong nước mà còn cả ở nước ngoài.

Sự phát triển của làng nghề Xuân Lai là bằng chứng thuyết phục nhất cho sức sống của làng nghề tre trúc độc đáo, giàu truyền thống trong dòng chảy của nền kinh tế thị trường. Những sản phẩm từ tre trúc thân thiện với môi trường mang đến sự lạc quan trong việc xuất khẩu các mặt hàng thủ công mỹ nghệ của nước ta hiện nay.

Nghệ nhân Nguyễn Văn Kỷ