Vào những năm 80 của thế kỷ XX, làng nghề thổi thủy tinh Xối Trì thuộc xã Nam Thanh, huyện Nam Trực (tỉnh Nam Định) là nơi nổi tiếng với nghề bán “hơi thở thủy tinh”. Khắp làng đều thi nhau sản xuất các các sản phẩm thủy tinh như chai, lọ, cốc uống bia, đèn dầu, bóng đèn… Đây là thời kỳ thịnh vượng nhất của làng Xối Trì mang lại nguồn thu nhập ổn định cho người dân khắp vùng.

Những cốc bia hơi huyền thoại này được tạo ra thì làng nghề thổi thủy tinh Xối Trì.

Những năm trở lại đây, khi xã hội ngày càng phát triển, nhu cầu người tiêu dùng thay đổi cộng thêm với thị trường cạnh tranh, nghề thổi thủy tinh dần mai một và hiện chỉ còn lại vài xưởng còn duy trì hoạt động. Không những vậy, nghề thổi thủy tinh lại vất vả, chịu nắng, chịu nóng cường độ cao, ảnh hưởng nhiều đến sức khỏe nhưng thu nhập lại chẳng được bao nhiêu. Nhưng may mắn thay, tuy quy mô và số lượng người làm nghề giảm nhưng tình yêu của người Xối Trì với nghề truyền thống vẫn nồng nhiệt và trân quý nét đẹp truyền thống của cha ông để lại.

Một sản phẩm đặc trưng nhất của làng nghề thổi thủy tinh Xối Trì là cốc thủy tinh được sử dụng để uống bia ở các quán vỉa hè, nhà hàng ở Hà Nội và một số tỉnh lân cận Nam Định. Ghé thăm xưởng sản xuất ông Phạm Ngọc Hinh – một trong những người đang giữ nghề thổi thủy tinh, ông Hinh cho biết: “Nghề thổi thủy tinh như cái duyên nợ với tôi, làm mãi không thấy chán, dù đã hơn 50 năm theo nghề nhưng tôi luôn cố gắng duy trì và phát triển nghề của tổ tiên để lại. Trải qua nhiều thăng trầm, bây giờ chúng tôi chỉ làm chủ yếu sản phẩm cốc thủy tinh. Số lượng bán ra tuy không ồ ạt như trước nhưng ít ra cũng có công ăn việc làm, thu nhập đủ để trang trải cuộc sống.”

Khối thủy tinh nóng chảy sẽ được người thợ thổi hơi làm giãn nở theo hình dáng chiếc cốc.

Chiếc cốc thủy tinh thoạt nhìn thì đơn giản nhưng để tạo ra nó thì người thợ ở Xối Trì phải kiên trì thực hiện nhiều công đoạn. Trước hết, người thợ phải làm được nồi, đắp được lò nấu. Mảnh thủy tinh sau khi đập nhỏ, loại bỏ bụi bẩn sẽ được cho vào lò nung để nấu. Công đoạn này đòi hỏi phải chế biến từ từ để không làm ảnh hưởng tới sức chứa của nồi, thủy tinh được đổ vào nung nấu khoảng 5 tạ/lần.

Theo những người thợ thổi thủy tinh, sau khi thủy tinh đủ nhiệt (khoảng 2000 độ C) và tan chảy hoàn toàn, những người thợ thổi thủy tinh sẽ bắt tay vào ca làm việc mới. Một dây chuyền gồm 5 người thợ thổi, 1 người cắt miệng cốc, 1 người ủ tro để cốc nguội. Mỗi ca làm việc liên tục cho đến khi thủy tinh nóng chảy trong lò hết mới kết thúc ca làm.

Cần đổi mới và sáng tạo để phát triển làng nghề

Nói về đặc điểm khác biệt của cốc thủy tinh Xối Trì phải nhắc đến bọt khí ở thành cốc. Ban đầu loại bọt này vốn là do kỹ thuật chế tác thủy tinh thủ công chưa được hoàn thiện nhưng về sau mọi người lại nhận thấy nó cũng là nét đẹp riêng cho loại cốc này. Cứ thế từng chiếc cốc thủy tinh Xối Trì dần đi khắp nơi trong và ngoài tỉnh Nam Định. Có thể nói, hiện nay các xưởng trong làng còn tồn tại được là bởi sản phẩm cốc thủy tinh vẫn được ưa chuộng ở các cửa hàng bia hơi.

Để sản xuất cốc thủy tinh được hiệu quả cần có 5 thợ thổi hơi tạo dáng cốc, 1 thợ cắt miệng cốc, 1 thợ ủ tro để cốc nguội từ từ.

Chiếc cốc thủy tinh Xối Trì vẫn tồn tại qua nhiều năm bởi nó có thiết kế chắc chắn, mộc mạc, phù hợp với việc uống bia. Mẫu cốc đơn giản cũng giúp quá trình sản xuất, vận chuyển trở nên thuận lợi hơn. Trước kia, cốc vại có dung tích 0,5l, miệng cốc loe to để dễ chồng xếp lên nhau. Ngày nay, chiếc cốc thu nhỏ lại, bớt loe hơn nhưng nhìn chung, thiết kế không thay đổi nhiều. Sản phẩm được làm từ nguyên liệu tái chế nên giá thành cốc rẻ lại hạn chế ô nhiễm môi trường.

Công việc sản xuất vất vả, thu nhập không quá cao lại còn nguy cơ mai một nhưng những gia đình làm nghề còn lại ở Xối Trì vẫn ngày đêm nỗ lực gìn giữ và phát triển nghề. Người dân hy vọng sẽ có kinh phí để gia tăng máy móc hỗ trợ công nhân, vừa đỡ vất vả vừa tăng năng suất lao động. Đồng thời, muốn làng nghề phát triển bền vững, mỗi cơ sở làm nghề đều phải tăng sự sáng tạo hơn nữa, không chỉ là cốc mà cần ứng dụng kỹ thuật thổi thủy tinh vào việc chế tác nhiều sản phẩm mới, nhằm tiếp cận đa dạng khách hàng.

Dù công việc làm thủy tinh nhọc nhằn nhưng những người còn làm nghề ở Xối Trì vẫn hy vọng tương lai làng nghề sẽ phát triển và mở rộng hơn nữa.

Chia sẻ về tình hình phát triển của làng nghề thổi thủy tinh Xối Trì, Chủ tịch UBND xã Nam Thanh Phạm Văn Tính cho biết, sản xuất thủy tinh ở làng nghề gặp nhiều khó khăn trong bối cảnh thị trường biến động, người làm nghề không còn mấy, việc giữ nghề về lâu dài cũng đang là bài toán nan giải do tính chất công việc vất vả, thường xuyên phải làm vào mùa hè, ở trong lò than nóng bức không phải là lựa chọn của thế hệ trẻ. Thu nhập tuy không thấp nhưng lại vất vả và bấp bênh. Việc thay đổi của các cơ sở còn hạn chế, sản phẩm tạo ra chưa thu hút được khách hàng.

Địa phương nhận thấy nghề này vẫn còn có tiềm năng phát triển song cần có kinh phí đầu tư cũng như sự mạnh dạn đi đầu của bà con làng nghề. Nếu có thể duy trì, phát triển thì làng nghề sẽ góp phần giải quyết công việc cho bà con đồng thời giữ gìn nét văn hóa làng nghề truyền thống nhiều năm cha ông để lại. Vì vậy, trong thời gian tới, chính quyền và nhân dân trên địa bàn mong nhận được bộ ngành, tỉnh quan tâm, hỗ trợ về nguồn vốn, khoa học kỹ thuật, máy móc để sản xuất đa dạng mặt hàng hơn, nâng cao chất lượng sản phẩm, đào tạo nhân lực giúp làng nghề được sống với dân.