Người dân Thuận Hòa thực hiện công đoạn sàng sảy, loại bỏ vỏ trấu để tạo nên những mẻ cốm thơm dẻo.

Không đợi đến khi lúa chín vàng trĩu hạt, người làm cốm nơi đây phải “đo” độ chín của lúa bằng kinh nghiệm đúc kết qua nhiều thế hệ: lúa nếp phải thu hoạch đúng thời điểm “ngậm sữa”, khi hạt vừa căng mọng, mềm dẻo và tràn đầy hương vị tự nhiên.

Nghề làm cốm của đồng bào Tày ở Thuận Hòa là một bản hòa tấu đòi hỏi sự tỉ mỉ, khéo léo cùng nghệ thuật điều chỉnh lửa và lực giã. Từng bông lúa non sau khi gặt về được bó thành từng nắm nhỏ, đưa lên lò sấy, tuốt hạt, rồi trải qua nhiều vòng giã, sàng, sẩy để loại bỏ lớp vỏ trấu. Theo Nghệ nhân Lệnh Thị Thiện, thôn Bản Mịch, nếu sấy lúa chưa tới thì cốm mất đi độ dẻo, nhưng nếu quá lửa lại làm cháy xém, mất đi màu xanh ngọc và hương vị đặc trưng. Công đoạn giã cũng yêu cầu nhịp nhàng, vừa đủ lực để tách vỏ mà không làm vỡ nát hạt cốm bên trong.

Các đội tham gia thi giã cốm tại Lễ hội.

Nghề truyền thống này đã gắn bó với đời sống cộng đồng qua bao đời, không chỉ lưu giữ ký ức văn hóa mà còn tạo ra giá trị kinh tế thiết thực. Toàn xã Thuận Hòa hiện có hơn 60 hộ gia đình gắn bó với nghề, cung ứng ra thị trường mỗi vụ trên 10 tấn sản phẩm với giá bán từ 90.000 đến 100.000 đồng/kg, đóng góp tích cực vào thu nhập của người dân địa phương.

Tuy nhiên, trước yêu cầu đa dạng hóa thị trường và nâng cao giá trị sản phẩm nông nghiệp, việc chỉ dừng lại ở việc bán cốm thương phẩm thuần túy đã đặt ra bài toán mới cho Thuận Hòa: làm sao để gia tăng giá trị hạt cốm trên cùng một đơn vị sản xuất và đưa di sản quê hương vươn xa hơn. Lời giải chiến lược được địa phương lựa chọn là từng bước chuyển mình từ mô hình “bán sản phẩm” sang “bán trải nghiệm”, gắn nghề làm cốm với phát triển du lịch cộng đồng.

Du khách quốc tế trải nghiệm tại Lễ hội Cốm xã Thuận Hòa

Du khách đến Thuận Hòa giờ đây không chỉ thưởng thức những gói cốm bọc lá dong thơm phức mà còn được trực tiếp tham gia vào từng công đoạn chế biến, từ chọn lúa, sấy, giã cho đến sàng sẩy. Một hoạt động lao động quen thuộc của bà con vùng cao vì thế đã trở thành sân khấu văn hóa sinh động, giúp du khách cảm nhận sâu sắc sự tỉ mỉ và nét đẹp lao động đằng sau từng hạt cốm. Trải nghiệm giã cốm cùng người dân bản địa, nhiều du khách bày tỏ sự thích thú khi lần đầu được khám phá quy trình tạo ra món ăn độc đáo này và ấn tượng trước sự khéo léo, kiên nhẫn của bà con, đồng thời mong muốn có cơ hội quay trở lại Thuận Hòa.

Nhằm đưa hướng đi này vào thực tiễn một cách bài bản, xã Thuận Hòa đã tổ chức Lễ hội Cốm từ ngày 10 đến 15/10, tạo không gian quảng bá sản phẩm truyền thống và kết nối các hoạt động du lịch trải nghiệm. Không dừng lại ở không gian làng nghề, chương trình lễ hội được lồng ghép khéo léo vào hệ sinh thái du lịch đa dạng của địa phương như du ngoạn thưởng ngoạn cảnh quan lòng hồ thủy điện Sông Miện 5A, thưởng thức các làn điệu Then, tiếng đàn Tính da diết do các nghệ nhân biểu diễn, cùng khám phá ẩm thực bản địa phong phú.

Theo ông Triệu Quốc Đạt, Chủ tịch UBND xã Thuận Hòa, địa phương xác định phát triển sản phẩm cốm phải đi đôi với việc gìn giữ phương thức chế biến truyền thống, nâng cao chất lượng và đẩy mạnh kết nối với các đơn vị lữ hành để đưa du khách về trải nghiệm thực tế. Việc tích hợp giữa sản vật nông nghiệp, cảnh quan thiên nhiên và di sản văn hóa không chỉ nâng tầm giá trị hạt cốm vượt ra khỏi mức giá thương phẩm thông thường mà còn mở ra sinh kế bền vững, tạo thêm thu nhập cho người dân từ dịch vụ du lịch. Dù chặng đường từ những hoạt động trải nghiệm ban đầu đến một sản phẩm du lịch hoàn chỉnh vẫn cần sự đồng bộ về hạ tầng, kết nối lữ hành và bảo tồn vùng nguyên liệu, song tư duy đổi mới của Thuận Hòa đã và đang chứng minh hướng đi đúng đắn: biến hạt cốm “ngậm sữa” thành đại sứ văn hóa, gieo những mầm xanh hy vọng cho sự phát triển của vùng đất Tuyên Quang.