Ở đây có cà phê, hồ tiêu, cao su, cây ăn quả, dâu tằm và những hướng sản xuất mới như dược liệu, nông lâm kết hợp.

Nhưng câu chuyện của nông nghiệp Tây Gia Lai hôm nay không chỉ là trồng cây gì?

Câu hỏi lớn hơn là: Cây nào phù hợp với từng vùng đất? Sản xuất thế nào để có hiệu quả? Ai sẽ mua sản phẩm? Chế biến ở đâu? Và làm thế nào để nhiều hơn giá trị của nông sản được giữ lại ngay trên quê hương?

Đó mới là bài toán dài hạn.

Xã Ia Hrung là một trong những vùng trồng cà-phê lớn nhất trên địa bàn tỉnh Gia Lai.

Một vùng đất, nhiều lợi thế

Điều kiện đất đai, khí hậu và địa hình khác nhau tạo nên nhiều tiểu vùng sản xuất. Vì vậy, lợi thế của Tây Gia Lai không nhất thiết phải đặt vào một loại cây duy nhất.

Cà phê có vùng nguyên liệu và thị trường riêng. Hồ tiêu có kinh nghiệm sản xuất lâu năm. Cây ăn quả mở ra những hướng phát triển mới. Dâu tằm đang hình thành một sinh kế đáng chú ý ở một số khu vực. Dược liệu và mô hình nông lâm kết hợp cũng còn nhiều dư địa để nghiên cứu và phát triển.

Theo số liệu của tỉnh, trong quý I/2026, Gia Lai đã chuyển đổi hơn 5.000 ha cây trồng kém hiệu quả sang những loại cây có giá trị cao hơn, phù hợp hơn với điều kiện khí hậu và nhu cầu thị trường.

Đây là một tín hiệu tích cực, nhưng chuyển đổi cây trồng mới chỉ là bước đầu.

Điều quan trọng hơn là sau khi chuyển đổi, người nông dân có đầu ra ổn định hay không, vùng sản xuất có được tổ chức bài bản hay không và sản phẩm có tham gia được vào chuỗi giá trị hay không.

Nếu chỉ thay cây này bằng cây khác nhưng cách sản xuất và tiêu thụ vẫn như cũ, bài toán hiệu quả kinh tế sẽ khó được giải quyết một cách bền vững.

Liên kết giữa hợp tác xã, nông dân và doanh nghiệp đang từng bước đưa cà phê Gia Lai từ sản xuất nguyên liệu sang chuỗi giá trị có hàm lượng gia tăng cao hơn.

Từ cây trồng đến chuỗi giá trị

Cà phê là một ví dụ rõ nét.

Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu cà phê của Gia Lai đạt khoảng 1,5 tỷ USD, lần đầu tiên chạm dấu mốc này.

Nhưng phía sau con số xuất khẩu ấy vẫn còn một câu hỏi cần được đặt ra: Bao nhiêu giá trị thực sự được giữ lại tại vùng sản xuất?

Nếu người nông dân chủ yếu trồng, thu hái rồi bán nguyên liệu, phần giá trị lớn hơn vẫn nằm ở những công đoạn phía sau như sơ chế, chế biến, rang xay, đóng gói, phân phối, xây dựng thương hiệu và thương mại.

Vì vậy, cà phê cần được nhìn theo cả chuỗi: từ giống, vùng trồng, kỹ thuật canh tác, thu hoạch đến sơ chế, chế biến, đóng gói, xây dựng thương hiệu và tiếp cận thị trường.

Câu chuyện của cà phê Tây Gia Lai trong tương lai không chỉ là trồng thêm bao nhiêu hecta, mà quan trọng hơn là làm thế nào để mỗi hecta tạo ra nhiều giá trị hơn.

Đó cũng là bài toán cần đặt ra với hồ tiêu, cây ăn quả, dâu tằm và những ngành hàng khác.

Không chạy theo phong trào

Thực tiễn nông nghiệp đã nhiều lần cho thấy thị trường luôn thay đổi.

Một loại cây có thể mang lại lợi nhuận cao ở thời điểm này nhưng không có nghĩa sẽ duy trì lợi thế ấy mãi mãi.

Nếu mở rộng diện tích chỉ dựa trên giá bán trong một vài vụ hoặc thành công của một số mô hình riêng lẻ, nguy cơ cung vượt cầu, khó tiêu thụ hoặc phải chuyển đổi lần nữa hoàn toàn có thể xảy ra.

Đến cuối quý I/2026, toàn tỉnh Gia Lai có 348 mã số vùng trồng, với tổng diện tích hơn 11.100 ha, trong đó có nhiều mã số phục vụ xuất khẩu.

Những con số ấy cho thấy một yêu cầu ngày càng rõ của nông nghiệp hiện đại: sản phẩm muốn đi xa phải có địa chỉ

Địa chỉ ấy không chỉ là nơi sản xuất, mà còn bao gồm quy trình canh tác, tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc, doanh nghiệp liên kết và thị trường tiêu thụ.

Người nông dân vì thế không chỉ cần hỏi:

“Cây này đang có giá bao nhiêu?” Mà còn cần biết: “Ai mua? Mua theo tiêu chuẩn nào? Và sản phẩm sẽ đi đến thị trường nào?” Đó là sự chuyển đổi từ tư duy sản xuất cái mình có sang sản xuất cái thị trường cần.

Dâu tằm một cánh cửa đang mở

Trồng dâu nuôi tằm đang mở thêm một hướng sinh kế ở phía Tây Gia Lai, nhưng sự phát triển bền vững phụ thuộc vào tổ chức vùng nguyên liệu và liên kết đầu ra.

Trong những hướng đi mới ở phía Tây Gia Lai, dâu tằm là một câu chuyện đáng chú ý.

Tại Ia Hrú, đến tháng 3/2026 đã có hơn 200 hộ tham gia với diện tích hơn 130 ha. Một số hộ đã chuyển diện tích trồng ngô, mì, hồ tiêu kém hiệu quả sang trồng dâu nuôi tằm.

Điểm đáng chú ý là phía sau cây dâu có khả năng hình thành cả một chuỗi giá trị:

Trồng dâu - nuôi tằm - kén - ươm tơ - dệt lụa - sản phẩm thủ công - thương mại - du lịch.

Nếu được tổ chức tốt, một loại cây không chỉ tạo ra nguyên liệu mà còn có thể mở thêm không gian cho chế biến, làng nghề, sản phẩm thủ công và trải nghiệm du lịch.

Tuy nhiên, dâu tằm cũng không nên được xem là một “cây thay thế” để phát triển theo phong trào.

Không thể cơ học chặt bỏ cây này để trồng cây khác chỉ vì một số mô hình đang cho hiệu quả tốt. Mỗi hướng sản xuất chỉ thực sự bền vững khi phù hợp đồng thời với điều kiện đất đai, kỹ thuật, nguồn nước, lao động và thị trường.

Bài toán vì thế không phải là trồng thật nhiều cây dâu, mà là xây dựng được chuỗi giá trị phù hợp từ cây dâu ở những nơi có điều kiện.

Liên kết để đi xa hơn

Xây dựng chuỗi giá trị đòi hỏi sự tham gia ngay từ đầu của nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp, nhà khoa học và chính quyền.

Muốn biến lợi thế đất đai thành giá trị bền vững, Tây Gia Lai cần một mạng lưới liên kết thực chất.

Đó là liên kết giữa nông dân với nông dân để hình thành vùng sản xuất; giữa nông dân với hợp tác xã để tổ chức sản xuất; giữa hợp tác xã với doanh nghiệp để bảo đảm đầu ra và đầu tư chế biến; giữa doanh nghiệp với nhà khoa học để nâng chất lượng; và giữa chính quyền với các chủ thể để tạo môi trường thuận lợi cho sản xuất, đầu tư và tiêu thụ.

Điều quan trọng là các bên cần cùng xác định rõ:

Vùng nào phù hợp với cây gì? Quy mô vùng nguyên liệu bao nhiêu? Sản xuất theo tiêu chuẩn nào? Doanh nghiệp nào tham gia? Chế biến ở đâu? Thị trường nào tiêu thụ?

Khi những câu hỏi ấy có lời giải, vùng nguyên liệu mới thực sự có “địa chỉ”, sản phẩm mới có doanh nghiệp đồng hành và người nông dân mới biết rõ mình đang sản xuất cho thị trường nào.

Nhà nước kiến tạo, nhà khoa học đồng hành, doanh nghiệp dẫn dắ, hợp tác xã kết nối,nông dân là chủ thể.

Đó không chỉ là liên kết để cùng sản xuất, mà còn là liên kết để cùng tạo ra và giữ lại nhiều hơn giá trị trên chính quê hương mình.

Mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc đang trở thành một phần của “địa chỉ” nông sản khi tiếp cận các thị trường có yêu cầu cao.

Từ Tây Sơn Thượng Đạo nhìn ra tương lai

Tây Gia Lai không chỉ có đất đai và những cánh đồng.

Đó còn là một không gian văn hóa có chiều sâu, gắn với lịch sử Tây Sơn Thượng Đạo, những dòng sông, làng quê và đời sống văn hóa của cộng đồng các dân tộc.

Năm 2026, Gia Lai tổ chức Năm Du lịch quốc gia với chủ đề “Gia Lai – Đại ngàn chạm biển xanh”.

Đây cũng là cơ hội để nhìn nông nghiệp trong một không gian rộng hơn.

Một vùng cà phê có thể kể câu chuyện về người trồng, vùng đất và văn hóa cà phê.

Một vùng dâu tằm có thể mở ra câu chuyện về nghề tơ lụa.

Một sản phẩm địa phương có thể gắn với lịch sử, văn hóa, cảnh quan và con người của vùng đất tạo ra nó.

Khi nông nghiệp, văn hóa và du lịch được kết nối hợp lý, giá trị của sản phẩm không còn chỉ nằm ở trọng lượng hay giá bán.

Người tiêu dùng còn mua chất lượng, thương hiệu, trải nghiệm và câu chuyện của vùng đất.

Đó là một hướng đi đáng được tính đến trong quá trình xây dựng chuỗi giá trị nông nghiệp Tây Gia Lai.

Không chỉ có một loại cây

Tây Gia Lai không nhất thiết phải đi tìm một cây vua

Điều cần tìm là một cơ cấu cây trồng phù hợp với từng vùng đất, từng điều kiện sản xuất và từng thị trường.

Cà phê, hồ tiêu, cây ăn quả, dâu tằm, dược liệu hay các mô hình nông lâm kết hợp đều có thể có một vai trò trong bức tranh chung.

Mỗi cây có một vai trò.

Mỗi vùng đất có một lợi thế.

Mỗi người dân có một lựa chọn.

Nhưng điều quan trọng là không biến một lợi thế thành sự phụ thuộc.

Thay vào đó, cần biến nhiều lợi thế thành một hệ sinh thái kinh tế.

Từ cánh đồng đến vùng nguyên liệu.

Từ vùng nguyên liệu đến nhà máy.

Từ nông sản đến sản phẩm chế biến.

Từ sản phẩm đến thương hiệu.

Từ thương hiệu đến thị trường và du lịch.

Đó có thể là con đường để nông nghiệp Tây Gia Lai chuyển từ câu hỏi “trồng cây gì?” sang một câu hỏi lớn hơn: “Từ vùng đất này, chúng ta có thể tạo ra những giá trị gì?”

Bởi điều quý giá nhất của một vùng đất không chỉ nằm ở việc nơi ấy trồng được cây gì, mà còn ở cách con người tổ chức sản xuất, kết nối thị trường và biến lợi thế của đất đai thành một tương lai bền vững hơn.