Nguồn gốc và ý nghĩa văn hoá

Đèn ông sao xuất hiện từ lâu trong đời sống văn hoá Việt Nam, gắn với Tết Trung thu, lễ hội trăng rằm diễn ra vào ngày 15 tháng 8 âm lịch hằng năm. Trong quan niệm dân gian, ngôi sao năm cánh là biểu tượng của sự may mắn, tươi sáng, xua đi bóng tối và tà khí. Vì vậy, trẻ em cầm đèn ông sao rước trăng cũng mang ý nghĩa rước về niềm vui, bình an và ước vọng cho tương lai.

Khác với những món đồ chơi hiện đại, đèn ông sao truyền thống được làm thủ công hoàn toàn. Khung đèn là những thanh tre nhỏ được vót mảnh, uốn nắn thành hình ngôi sao cân đối. Người thợ dùng dây thép buộc cố định các mối nối, sau đó dán giấy kiếng hoặc giấy bóng kính nhiều màu sắc để tạo nên bề mặt phát sáng. Ở giữa thường có thêm một trục quay, gắn nến bên trong để khi ánh lửa hắt qua lớp giấy, chiếc đèn bừng sáng rực rỡ trong đêm.

Với trẻ em xưa, chiếc đèn ông sao không chỉ đơn thuần là món đồ chơi. Nó là kỷ vật gắn liền với tiếng trống rộn ràng, với đoàn rước đèn nhộn nhịp khắp thôn xóm, là món quà giản dị mà cha mẹ, ông bà dành cho con cháu. Trong ánh sáng lung linh ấy, tình thân, tình làng nghĩa xóm càng trở nên gắn bó.

Làng nghề truyền thống làm đèn ông sao

Nhắc đến đèn ông sao, nhiều người nghĩ ngay đến làng Báo Đáp (phường Hồng Quang, Nam Định) – cái nôi của nghề làm đèn truyền thống. Từ hàng chục năm nay, cứ vào tháng 7, tháng 8 âm lịch, cả làng lại rộn ràng tiếng cưa, tiếng chẻ tre, tiếng trẻ nhỏ phụ giúp ông bà cha mẹ dán giấy. Cả làng như biến thành xưởng sản xuất khổng lồ, mỗi năm cung ứng hàng trăm nghìn chiếc đèn cho khắp các tỉnh, thành phố.

Không chỉ Nam Định, nhiều địa phương khác như Tuyên Quang, Bắc Giang, Thanh Hoá, Hà Nội… cũng duy trì nghề làm đèn ông sao. Mỗi vùng có một đặc trưng riêng, song đều chung điểm: sử dụng tre nứa sẵn có, tận dụng giấy màu, và giữ nguyên cấu trúc ngôi sao năm cánh.

Nghề làm đèn vốn không đem lại thu nhập cao, nhưng người dân vẫn bám nghề, bởi đó không chỉ là kế sinh nhai, mà còn là niềm tự hào văn hoá. Nhiều nghệ nhân chia sẻ: “Chúng tôi làm đèn không chỉ để bán, mà để gìn giữ ký ức tuổi thơ cho con trẻ, để mỗi mùa Trung thu về, ánh sáng đèn ông sao vẫn còn toả sáng trên khắp phố phường.”

Sự chuyển mình trong xã hội hiện đại

Từ thập niên 1990 trở lại đây, thị trường đồ chơi Trung thu chứng kiến sự xuất hiện ồ ạt của sản phẩm công nghiệp, phần lớn có nguồn gốc từ Trung Quốc. Đèn lồng nhựa, đèn điện tử phát nhạc, phát sáng nhiều màu, thậm chí hình siêu nhân, công chúa… khiến trẻ nhỏ thích thú. Trong cuộc cạnh tranh ấy, đèn ông sao truyền thống từng có thời bị lép vế.

Tuy nhiên, chính sự giản dị và giá trị văn hoá đã giúp đèn ông sao không bị lãng quên. Những năm gần đây, xu hướng quay về với đồ chơi dân gian, bảo tồn văn hoá truyền thống được khuyến khích. Nhiều trường học, tổ chức xã hội, đoàn thanh niên… tổ chức các hoạt động trải nghiệm làm đèn ông sao, rước đèn tập thể. Trên phố phường Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Hải Phòng… người ta dễ dàng bắt gặp những quầy bán đèn ông sao thủ công, thu hút đông đảo phụ huynh tìm mua cho con.

Bên cạnh đó, đèn ông sao cũng được cải tiến để phù hợp hơn với đời sống hiện đại. Thay vì thắp nến bên trong dễ gây cháy, người làm đèn đã gắn thêm đèn led nhỏ chạy pin. Một số mẫu đèn được làm bằng vật liệu bền hơn, nhiều màu sắc hơn, nhưng vẫn giữ nguyên hình dáng truyền thống. Nhờ vậy, đèn ông sao vừa an toàn, vừa tiện lợi mà vẫn mang trọn hồn xưa.

Đèn ông sao trong đời sống hôm nay

Ngày nay, đèn ông sao không chỉ xuất hiện trong tay trẻ nhỏ, mà còn trở thành hình ảnh trang trí trong nhiều sự kiện, lễ hội.

Nhiều trường học coi việc tự tay làm đèn ông sao là hoạt động ngoại khoá, giúp học sinh hiểu hơn về văn hoá dân tộc, rèn luyện sự khéo léo, sáng tạo. Trong gia đình, cha mẹ cũng tận dụng dịp này để cùng con trải nghiệm cắt dán, lắp ghép, từ đó gắn kết tình cảm và gieo vào lòng trẻ tình yêu với truyền thống.

Không chỉ trong nước, đèn ông sao còn xuất hiện tại các cộng đồng người Việt ở nước ngoài. Từ châu Âu đến Mỹ, Úc, mỗi mùa Trung thu về, cộng đồng người Việt lại tổ chức rước đèn, múa lân, phá cỗ. Giữa nơi đất khách, chiếc đèn ông sao càng trở thành biểu tượng thiêng liêng của quê hương, giúp thế hệ trẻ kiều bào thêm gắn bó với cội nguồn.

Trước sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ và đồ chơi hiện đại, việc giữ gìn đèn ông sao là thách thức không nhỏ. Nếu không có sự chung tay từ cộng đồng, từ các cơ quan quản lý văn hoá, rất có thể trong tương lai, trẻ em sẽ chỉ biết đến đèn ông sao qua sách vở, bảo tàng.

Để khắc phục điều đó, nhiều mô hình đã được triển khai, khuyến khích làng nghề truyền thống phát triển sản xuất, kết hợp du lịch trải nghiệm. Đưa đèn ông sao vào trường học, tổ chức hội thi làm đèn, rước đèn mỗi dịp Trung thu. Sáng tạo sản phẩm mới kết hợp truyền thống với hiện đại, vừa hấp dẫn trẻ em, vừa đảm bảo an toàn. Truyền thông, quảng bá để phụ huynh hiểu rõ giá trị giáo dục và văn hoá của đèn ông sao. Không chỉ là đồ chơi, đèn ông sao còn là cầu nối để thế hệ hôm nay tìm về ký ức của cha ông. Giữ lấy ánh sáng lung linh ấy cũng chính là giữ lấy một phần hồn Việt.

Hơn một món đồ chơi, đèn ông sao là biểu tượng của tuổi thơ Việt Nam, của tình đoàn viên và niềm tin vào những điều tốt đẹp. Từ những thanh tre, tờ giấy màu giản dị, người dân đã thắp sáng một di sản văn hoá rực rỡ qua hàng trăm năm. Dù xã hội thay đổi, dù ánh đèn điện tử có muôn màu muôn vẻ, thì ánh sáng trong veo của đèn ông sao vẫn luôn mang sức hút riêng. Giữ lấy và truyền lại chiếc đèn ấy chính là cách để chúng ta gìn giữ truyền thống, để mỗi mùa Trung thu về, ánh sáng đoàn viên lại toả sáng trong từng mái ấm, từng con phố Việt Nam./.