Nghề dệt của đồng bào Cao Lan tại Triển lãm sản phẩm thủ công mỹ nghệ làng nghề truyền thống tỉnh Bắc Ninh năm 2026. Ảnh: ST

Từ khung cửi mộc đến sắc màu văn hóa

Ở xã Lục Sơn (tỉnh Bắc Ninh), giữa nhịp sống hiện đại đang len lỏi vào từng nếp nhà, tiếng thoi đưa của đồng bào Cao Lan vẫn âm thầm vang lên, giữ nhịp cho một nghề truyền thống đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Nghề dệt của người Cao Lan không chỉ đơn thuần là hoạt động sản xuất mà còn là nơi lưu giữ bản sắc văn hóa, tín ngưỡng và đời sống tinh thần của cộng đồng.

Từ xa xưa, người phụ nữ Cao Lan đã gắn bó với khung cửi như một phần tất yếu của cuộc đời. Những tấm vải được dệt thủ công không chỉ phục vụ sinh hoạt hằng ngày mà còn mang ý nghĩa sâu sắc trong các nghi lễ, lễ hội, cưới hỏi. Mỗi cô gái Cao Lan trước khi về nhà chồng đều phải biết dệt vải, thêu thùa, như một thước đo sự khéo léo, đảm đang.

Nguyên liệu chính để dệt vải là sợi bông hoặc sợi tự nhiên được người dân tự trồng, thu hoạch và xử lý. Từ khâu tách hạt, se sợi đến nhuộm màu đều được thực hiện thủ công. Đặc biệt, màu nhuộm chủ yếu được chiết xuất từ cây rừng như lá chàm, vỏ cây, rễ cây… tạo nên những gam màu trầm ấm, bền màu theo thời gian.

Trên nền vải chàm đặc trưng, người Cao Lan sáng tạo nên những hoa văn độc đáo, phản ánh thế giới quan và đời sống của họ. Đó có thể là hình ảnh núi rừng, chim muông, dòng suối hay các biểu tượng tâm linh. Mỗi họa tiết đều mang một câu chuyện riêng, thể hiện sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên.

Quá trình dệt vải đòi hỏi sự kiên nhẫn và tỉ mỉ. Người thợ phải căn chỉnh từng sợi chỉ, từng đường dệt sao cho đều và chắc. Một tấm vải hoàn chỉnh có thể mất nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần để hoàn thành. Chính vì vậy, mỗi sản phẩm không chỉ có giá trị vật chất mà còn chứa đựng công sức, tâm huyết của người làm nghề.

Tuy nhiên, trước sự phát triển mạnh mẽ của công nghiệp dệt may hiện đại, nghề dệt truyền thống của đồng bào Cao Lan ở Lục Sơn từng đứng trước nguy cơ mai một. Những sản phẩm công nghiệp giá rẻ, đa dạng mẫu mã đã dần thay thế vải dệt thủ công trong đời sống. Nhiều gia đình không còn duy trì nghề, lớp trẻ cũng ít mặn mà với khung cửi.

Đánh thức nghề xưa trong dòng chảy mới

Giữa dòng chảy hiện đại, tiếng thoi dệt vẫn vang lên như nhịp đập bền bỉ của ký ức. Và ở đó, nghề dệt của đồng bào Cao Lan vẫn đang được “dệt” tiếp, không chỉ bằng sợi chỉ, mà bằng cả niềm tự hào và khát vọng gìn giữ hồn cốt dân tộc. Ảnh minh họa.

Nhận thức được giá trị văn hóa đặc sắc của nghề dệt, chính quyền địa phương cùng cộng đồng người Cao Lan đã có nhiều nỗ lực để khôi phục và phát triển nghề truyền thống. Các lớp truyền dạy nghề được tổ chức, khuyến khích thế hệ trẻ học và gìn giữ kỹ thuật dệt vải, thêu hoa văn truyền thống.

Bên cạnh đó, việc thành lập các tổ hợp tác, nhóm sản xuất đã giúp người dân liên kết, hỗ trợ nhau trong quá trình sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Một số hộ gia đình mạnh dạn cải tiến mẫu mã, kết hợp giữa họa tiết truyền thống với nhu cầu hiện đại để tạo ra các sản phẩm đa dạng như túi xách, khăn quàng, trang phục cách tân.

Việc đưa sản phẩm dệt thủ công tham gia chương trình OCOP cũng mở ra cơ hội lớn cho nghề dệt Cao Lan. Nhờ đó, sản phẩm được chuẩn hóa về chất lượng, mẫu mã, bao bì, từng bước tiếp cận thị trường rộng hơn. Nhiều sản phẩm đã được người tiêu dùng trong và ngoài tỉnh đón nhận, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân.

Không chỉ dừng lại ở sản xuất, nghề dệt Cao Lan còn được gắn với phát triển du lịch trải nghiệm. Du khách đến Lục Sơn không chỉ được chiêm ngưỡng những tấm vải rực rỡ sắc màu mà còn có thể trực tiếp tham gia vào quá trình dệt, nhuộm vải, tìm hiểu về văn hóa bản địa. Đây là hướng đi giàu tiềm năng, giúp lan tỏa giá trị của nghề truyền thống.

Dẫu vậy, hành trình gìn giữ nghề dệt vẫn còn nhiều thách thức. Quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ, thiếu sự đầu tư đồng bộ; nguồn nhân lực trẻ kế cận chưa nhiều; việc quảng bá sản phẩm còn hạn chế. Để nghề dệt phát triển bền vững, cần có sự vào cuộc mạnh mẽ hơn từ các cấp, ngành trong việc hỗ trợ vốn, kỹ thuật, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường.

Trong bối cảnh hội nhập, việc bảo tồn nghề dệt truyền thống không chỉ là giữ lại một phương thức sản xuất, mà còn là giữ gìn bản sắc văn hóa của cả một cộng đồng. Những tấm vải dệt của người Cao Lan ở Lục Sơn không chỉ là sản phẩm thủ công, mà còn là câu chuyện về lịch sử, về con người và về một nền văn hóa đang được tiếp nối.