Bánh gio với vị thanh mát, mộc mạc là một trong ba sản phẩm làm nên tên tuổi Làng nghề Hòa Mục. Mỗi ngày, làng nghề cung ứng ra thị trường khoảng 1.300 chiếc bánh gio.

NHỮNG BẾP LỬA ĐI QUA BA THẬP KỶ

Ẩn mình bên những triền núi xanh của xã Tân Kỳ, thôn Bản Giác, Bản Đồn từ lâu đã quen với khói bếp bay lên mỗi chiều từ những nếp nhà ven sườn đồi. Hơn 30 năm trước, khi cuộc sống còn nhiều khó khăn, vài hộ dân nơi đây mang nếp nương, ống tre, bó củi ra ven đường để nướng cơm lam, làm bánh bán cho khách qua lại. Hộ làm nghề lâu nhất đến nay đã gắn bó tròn 33 năm, đủ dài để chứng kiến sự đổi thay của cả một vùng quê.

Ông Vi Văn Tỳ, một trong những người làm nghề sớm nhất ở thôn Bản Đồn, nhớ lại: “Ngày đó chỉ làm vài ống cơm, vài mẻ bánh, bán được bao nhiêu hay bấy nhiêu, chủ yếu để có thêm đồng ra đồng vào. Không nghĩ có ngày nghề này lại nuôi sống được cả gia đình như bây giờ.”

Hương thơm của gạo nếp quyện trong ống tre nướng lửa, vị thanh mát của bánh gio, vị bùi ngậy của bánh củ chuối đã níu chân nhiều người qua lại trên tuyến quốc lộ 3. Khi sản phẩm có chỗ đứng, số hộ tham gia nghề ngày một tăng, dần hình thành một cộng đồng sản xuất rõ nét. Đến nay, làng nghề có 42 hộ tham gia, với 88 lao động trực tiếp, chiếm 81% lực lượng lao động của hai thôn Bản Đồn, Bản Giác. Mỗi ngày, làng nghề cung ứng ra thị trường khoảng 1.000kg cơm lam, 1.600 chiếc bánh củ chuối và 1.300 chiếc bánh gio.

Cơm lam nướng trong ống tre, giữ hương thơm của gạo nếp quyện khói bếp, là sản phẩm gắn với làng nghề từ những ngày đầu. Mỗi ngày, làng nghề cung ứng khoảng 1.000kg cơm lam, trong đó có sản phẩm “Cơm lam Sáng Lê” đạt OCOP 3 sao cấp tỉnh.

Thu nhập bình quân của người lao động đạt khoảng 3,5 triệu đồng/người/tháng. Con số này chưa cao, nhưng với người dân vùng cao, bên cạnh thu nhập chính từ nông, lâm nghiệp, đây là nguồn thu ổn định và bền bỉ. Nghề cũng không chỉ tạo sinh kế mà còn là nơi lưu giữ kinh nghiệm, sự tỉ mỉ và tình yêu nghề được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Tháng 7/2025, ba xã Tân Sơn, Cao Kỳ và Hòa Mục được sáp nhập thành xã Tân Kỳ theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Việc sáp nhập không chỉ mở rộng không gian phát triển mà còn mang đến định hướng rõ ràng hơn trong quy hoạch, tổ chức sản xuất và phát triển sản phẩm. Từ những hỗ trợ về cơ chế, chính sách đến việc đồng hành nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu, làng nghề từng bước chuyển mình theo hướng bài bản hơn.

Nhờ sự quan tâm của chính quyền và nỗ lực của người dân, đến cuối năm 2025, Làng nghề sản xuất cơm lam, bánh gio, bánh củ chuối Hòa Mục đã được UBND tỉnh Thái Nguyên công nhận là Làng nghề cấp tỉnh. Ông Trần Quang Hiệp, Phó Chủ tịch UBND xã Tân Kỳ, nhấn mạnh: “Địa phương luôn xác định phải giữ được giá trị truyền thống, đồng thời hỗ trợ người dân nâng cao chất lượng sản phẩm, từng bước xây dựng thương hiệu. Việc làng nghề được công nhận là tiền đề quan trọng để tiếp tục đầu tư, phát triển theo hướng bền vững”.

CHUẨN HÓA SẢN XUẤT, LIÊN KẾT ĐỂ XÂY DỰNG THƯƠNG HIỆU

Cùng với việc được công nhận, một chuyển biến rõ nét ở Hòa Mục là ý thức bảo vệ môi trường của người dân ngày càng được nâng cao. Các hộ sản xuất thực hiện đầy đủ việc báo cáo biện pháp bảo vệ môi trường, tuân thủ quy định của địa phương. Rác thải được phân loại tại nguồn, nước thải sinh hoạt được thu gom, xử lý.

Do đặc thù sản xuất thủ công, nguyên liệu chủ yếu là gạo, tre, lá nên làng nghề không phát sinh chất thải nguy hại. Các loại chất thải rắn như ống tre, lá gói, tro bếp phần lớn được tái sử dụng, trong đó tro bếp được tận dụng làm phân bón cho cây trồng. Nguồn nước sử dụng chủ yếu từ khe suối và giếng hộ gia đình, nước thải sản xuất chứa các hợp chất hữu cơ có khả năng phân hủy sinh học.

Đáng chú ý, 100% hộ làm nghề đã ký cam kết không sử dụng chất cấm trong sản xuất. Đây là nền tảng quan trọng để tạo dựng niềm tin với người tiêu dùng, nhất là khi thị trường ngày càng quan tâm đến sản phẩm sạch, có nguồn gốc rõ ràng, đồng thời mở đường để sản phẩm làng nghề đi xa hơn.

Bánh củ chuối gói lá, vị bùi ngậy, là thức quà quê của người dân Bản Giác, Bản Đồn. Với 42 hộ và 88 lao động tham gia làm nghề, mỗi ngày làng nghề cho ra khoảng 1.600 chiếc bánh củ chuối.

Song song với chuẩn hóa sản xuất, công tác xây dựng thương hiệu bắt đầu ghi nhận những kết quả cụ thể. Điển hình là hộ ông Hà Ngọc Sáng đã phát triển sản phẩm “Cơm lam Sáng Lê” và được công nhận OCOP 3 sao cấp tỉnh, đồng thời tạo việc làm thường xuyên cho 6 lao động địa phương. Câu chuyện của gia đình ông Sáng cho thấy khi được định hướng, hỗ trợ đúng cách, một sản phẩm dân dã hoàn toàn có thể nâng cao giá trị, sức cạnh tranh và tạo thêm việc làm cho người dân trong làng nghề.

Tuy nhiên, để phát triển bền vững, phía trước vẫn còn không ít thách thức. Làng nghề hiện chủ yếu là mô hình kinh tế hộ gia đình, mỗi hộ sản xuất riêng lẻ, trong khi mức thu nhập bình quân mới dừng ở khoảng 3,5 triệu đồng/người/tháng. Theo định hướng của địa phương, mục tiêu trong thời gian tới là nâng thu nhập của người lao động làng nghề lên khoảng 6 triệu đồng/người/tháng, gần gấp đôi mức hiện nay.

Để đạt mục tiêu ấy, việc thành lập hợp tác xã được xác định là bước đi cần thiết nhằm liên kết sản xuất, nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng thị trường tiêu thụ. Khi các hộ cùng đứng trong một tổ chức chung, việc thống nhất chất lượng, xây dựng thương hiệu và tìm đầu ra sẽ thuận lợi hơn so với sản xuất riêng lẻ. Đây cũng là cách để những thương hiệu như “Cơm lam Sáng Lê” không còn là câu chuyện của riêng một hộ mà trở thành điểm tựa chung cho cả làng nghề.

Chiều buông trên vùng núi, khói bếp lại nhẹ nhàng bay lên từ những nếp nhà ven sườn đồi. Những ống cơm lam, nồi bánh gio, bánh củ chuối tiếp tục được đặt lên bếp lửa đỏ hồng trong sự cần mẫn quen thuộc. Hành trình của làng nghề Hòa Mục vì thế đang tiếp tục, âm thầm nhưng bền bỉ như ngọn lửa “giữ nghề” chưa bao giờ tắt của người dân nơi đây.