Bà Đặng Ngọc Anh, P.GĐ Trung tâm UNESCO Nghiên cứu và Kết nối di sản Việt Nam.

Công nghệ mở rộng không gian phát triển di sản

Hà Nội sở hữu chiều sâu văn hóa nghìn năm với hệ thống di tích, di sản phi vật thể, làng nghề và tri thức dân gian phong phú. Đây không chỉ là nguồn tài nguyên văn hóa quý giá mà còn tạo nền tảng để phát triển các sản phẩm mang bản sắc địa phương, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số và kinh tế sáng tạo ngày càng được chú trọng.

Theo bà Đặng Ngọc Anh, Phó Giám đốc Trung tâm UNESCO Nghiên cứu và Kết nối di sản Việt Nam, di sản chỉ thực sự phát huy giá trị khi được nhận diện, tiếp cận và tiếp nối trong đời sống đương đại. Công nghệ số đang tạo điều kiện lưu giữ tư liệu, hình ảnh, kỹ thuật chế tác và câu chuyện của nghệ nhân thông qua cơ sở dữ liệu, quét 3D và các nền tảng đa phương tiện.

Thông qua bảo tàng trực tuyến, bản đồ số hay những trải nghiệm tương tác, công chúng có thể khám phá di sản mà không còn bị giới hạn bởi không gian và thời gian. Quan trọng hơn, công nghệ mở ra cơ hội kết nối di sản với du lịch, thương mại điện tử và công nghiệp sáng tạo, góp phần tạo sinh kế cho cộng đồng.

Một số hình ảnh trong chiến dịch 100 ngày chuyển đổi số của TP Hà Nội.

Để chuyển hóa nguồn lực văn hóa thành giá trị kinh tế, việc kết nối giữa nghệ nhân, nhà thiết kế và doanh nghiệp công nghệ được xem là một hướng đi quan trọng. Trong đó, nghệ nhân nắm giữ tri thức và kỹ thuật truyền thống; nhà thiết kế chuyển tải các giá trị văn hóa thành ngôn ngữ thẩm mỹ đương đại; còn công nghệ hỗ trợ số hóa, quảng bá và kết nối thị trường.

Đối với sản phẩm OCOP, chuyển đổi số cần được triển khai đồng bộ từ chuẩn hóa thông tin, truy xuất nguồn gốc đến xây dựng thương hiệu và phát triển thương mại điện tử. Mỗi sản phẩm không chỉ cần bảo đảm chất lượng mà còn phải truyền tải được câu chuyện về vùng đất, con người và tri thức đã tạo nên nó.

Tuy nhiên, phát triển kinh tế từ di sản không đồng nghĩa với thương mại hóa bằng mọi giá. Giá trị gia tăng bền vững phải được xây dựng trên nền tảng chất lượng thực, nguồn gốc minh bạch và bản sắc văn hóa được gìn giữ.

Thực tế, quá trình chuyển đổi số tại các làng nghề và cơ sở sản xuất vẫn gặp nhiều khó khăn. Bên cạnh hạn chế về kinh phí, không ít chủ thể còn thiếu kỹ năng số, nhân lực chuyên môn và khả năng lựa chọn giải pháp công nghệ phù hợp.

Nhiều cơ sở sở hữu sản phẩm chất lượng, giàu giá trị truyền thống nhưng chưa khai thác hiệu quả các kênh bán hàng trực tuyến, chưa xây dựng được hệ thống dữ liệu sản phẩm hoặc chiến lược quảng bá thương hiệu trên môi trường số.

Một số hình ảnh trong chiến dịch 100 ngày chuyển đổi số của TP Hà Nội.

Theo bà Đặng Ngọc Anh, việc tháo gỡ những rào cản này cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, tổ chức văn hóa, doanh nghiệp công nghệ và cộng đồng làng nghề. Trong đó, cơ quan quản lý đóng vai trò hỗ trợ chính sách, hạ tầng và kết nối nguồn lực; các tổ chức chuyên môn tham gia xác thực thông tin di sản; doanh nghiệp công nghệ cung cấp giải pháp phù hợp với điều kiện của từng cơ sở sản xuất.

Từ góc độ doanh nghiệp, quá trình chuyển đổi số có thể bắt đầu bằng những công việc thiết thực như xây dựng website, chuẩn hóa hồ sơ sản phẩm, đào tạo kỹ năng số và phát triển kênh bán hàng trực tuyến.

Đáng chú ý, VICO Group đang định hướng hỗ trợ xây dựng 10.000 website chuẩn SEO cho doanh nghiệp. Nếu được kết nối hiệu quả với các chương trình phát triển làng nghề và OCOP, những sáng kiến như vậy có thể góp phần mở rộng cơ hội tham gia kinh tế số cho các chủ thể sản xuất quy mô nhỏ.

Kết nối di sản, sáng tạo và thị trường quốc tế

Bên cạnh việc mở rộng khả năng tiếp cận, công nghệ còn tạo ra những phương thức mới để giới thiệu và phát huy giá trị di sản. Trí tuệ nhân tạo (AI) có thể hỗ trợ thuyết minh đa ngôn ngữ, cá nhân hóa trải nghiệm; trong khi thực tế ảo và thực tế tăng cường giúp công chúng khám phá không gian, quy trình chế tác và những lớp giá trị văn hóa.

Tuy nhiên, ứng dụng công nghệ cần đi đôi với bảo đảm tính xác thực. Các nội dung số hóa phải dựa trên tư liệu đáng tin cậy, có sự tham vấn của chuyên gia và cộng đồng nắm giữ di sản. Đồng thời, cần phân biệt rõ tư liệu nguyên gốc với sản phẩm tái hiện hoặc sáng tạo lấy cảm hứng từ truyền thống.

Theo bà Đặng Ngọc Anh, công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp công chúng hiểu đúng hơn về di sản. Sáng tạo có thể mang đến hình thức thể hiện mới, nhưng không được làm sai lệch lịch sử hoặc đánh mất những giá trị cốt lõi.

Bà Đặng Ngọc Anh chụp ảnh với GĐ Sở KHCN TP Hà Nội chỉ đạo triển khai 100 ngày chuyển đổi số thành phố HN.

Để đưa sản phẩm văn hóa và OCOP gắn với di sản tiếp cận thị trường quốc tế, bà Đặng Ngọc Anh đề xuất nghiên cứu mô hình kết nối Di sản – Thiết kế – Công nghệ – Thị trường, với sự tham gia của nghệ nhân, nhà nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp công nghệ, đơn vị phân phối và các tổ chức xúc tiến thương mại.

Mô hình này hướng tới những hoạt động cụ thể như phát triển mẫu mã, xây dựng hồ sơ số, quảng bá đa ngôn ngữ, tổ chức trải nghiệm và kết nối tiêu thụ sản phẩm.

Chẳng hạn, một sản phẩm gốm Bát Tràng có thể được giới thiệu đồng thời với câu chuyện về làng nghề, nghệ nhân, quy trình chế tác và các chương trình trải nghiệm dành cho du khách. Qua đó, sản phẩm không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn trở thành phương tiện truyền tải bản sắc văn hóa địa phương.

Đối với thị trường quốc tế, Hà Nội cần phát triển những không gian số cung cấp thông tin chính xác, nội dung đa ngôn ngữ và khả năng kết nối sản phẩm với các điểm đến văn hóa.

Khi đó, sản phẩm OCOP không đơn thuần là hàng hóa mà còn có thể trở thành đại sứ văn hóa, góp phần đưa hình ảnh vùng đất và con người Việt Nam đến gần hơn với bạn bè quốc tế.

Bà Đặng Ngọc Anh chụp ảnh với GĐ Sở KHCN TP Hà Nội chỉ đạo triển khai 100 ngày chuyển đổi số TP HN.

Tuy nhiên, để những mô hình hợp tác phát huy hiệu quả, cần bảo đảm lợi ích thực chất cho các bên tham gia, đặc biệt là nghệ nhân và cộng đồng nắm giữ di sản. Việc phát triển sản phẩm phải gắn với bảo tồn kỹ thuật truyền thống, duy trì sinh kế và tạo điều kiện để tri thức nghề tiếp tục được trao truyền.

Trong thời gian tới, Hà Nội cần ưu tiên số hóa những tri thức có nguy cơ mai một, phát triển nguồn nhân lực kết nối văn hóa với công nghệ, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ chuyển đổi số và thúc đẩy các mô hình hợp tác lâu dài.

Với quan điểm lấy con người làm trung tâm, bà Đặng Ngọc Anh nhấn mạnh triết lý “Công nghệ vị nhân sinh”, trong đó công nghệ phải phục vụ con người và tạo ra những giá trị tốt đẹp cho xã hội. Thành công của chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản không chỉ được đo bằng số lượng dữ liệu lưu trữ hay các nền tảng công nghệ được xây dựng, mà còn ở khả năng đưa giá trị văn hóa tiếp tục hiện diện trong đời sống, tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng.

Khi di sản được kết nối với thiết kế, công nghệ và thị trường, các sản phẩm OCOP Hà Nội sẽ có thêm cơ hội nâng cao giá trị, mở rộng không gian phát triển và khẳng định bản sắc trong quá trình hội nhập. Đây cũng là hướng đi để bảo tồn văn hóa không chỉ dừng ở việc lưu giữ quá khứ, mà trở thành động lực sáng tạo cho hiện tại và tương lai.