Nhiều xưởng sản xuất đồng ở làng nghề Đại Bái đã ngừng hoạt động.

Làng Mẫn Xá (xã Văn Môn) – “thủ phủ nhôm” một thời – nay đã thay da đổi thịt. Dọc các tuyến đường, thay vì khói đen và mùi khét của kim loại, là những hàng cây xanh mướt, bầu không khí trong lành. Người dân chia sẻ: “Giờ mở cửa ra là thấy trời trong, ai cũng thấy nhẹ nhõm”. Từ chỗ ngày đêm rền vang tiếng lò đúc, toàn xã đã tháo dỡ 382 lò cô đúc, 327 cột khói tại 207 cơ sở, hộ sản xuất; 100% cơ sở trong khu dân cư đã dừng hoạt động, chuyển sang cụm công nghiệp hoặc nghề ít ô nhiễm hơn.

Theo UBND xã Văn Môn, chỉ riêng công tác xử lý vi phạm đã được thực hiện nghiêm túc: 100 cơ sở (11 tổ chức, 89 cá nhân) bị xử phạt hành chính với tổng số tiền hơn 38 tỷ đồng; 95 công trình vi phạm bị buộc tháo dỡ, trả lại mặt bằng. Người dân dần ý thức rõ rằng, giữ gìn môi trường chính là giữ sức khỏe và tương lai của con cháu.

Tại làng nghề Đại Bái, nơi từng rộn ràng tiếng búa gõ đồng, bức tranh hôm nay cũng khác xưa. Trong đợt cao điểm xử lý hồi tháng 3, toàn bộ 217 cơ sở sản xuất đồng có phát sinh nước thải, chất thải rắn vi phạm quy định bị yêu cầu tháo dỡ lò nung, ống khói, dừng hoạt động. Một số hộ dân đã chuyển sang nghề gò thủ công, làm đồ mỹ nghệ, ít phát thải hơn; một số khác đang đầu tư lò đốt có công nghệ lọc khí thải mới, chờ thẩm định để hoạt động trở lại theo tiêu chuẩn môi trường.

Từ năm 2022 đến 2024, Bắc Ninh đã đầu tư hơn 2.550 tỷ đồng cho công tác bảo vệ môi trường, tập trung xử lý nước thải, cải tạo hạ tầng, xây dựng bãi rác tập trung và tăng cường giám sát cơ sở sản xuất. Đến nay, toàn tỉnh không còn làng nghề ô nhiễm nghiêm trọng; hầu hết khu vực sản xuất cũ được hoàn nguyên, trả lại cảnh quan xanh – sạch – đẹp.

Hiện 18/22 làng nghề đã có phương án bảo vệ môi trường được phê duyệt, 4/22 làng nghề có hệ thống xử lý nước thải tập trung. 100% địa phương đã thành lập tổ, đội thu gom rác thải đến điểm tập kết; nhiều hộ dân xây dựng hầm biogas, bể lọc sơ bộ để giảm ô nhiễm. Bắc Ninh cũng đã đưa 30/31 cơ sở ra khỏi danh sách gây ô nhiễm nghiêm trọng và 3 năm qua không phát sinh thêm cơ sở vi phạm mới.

Cảnh sắc làng quê giờ đây đã thay đổi: mương nước trong vắt, đường làng sạch sẽ, trẻ nhỏ vui chơi giữa buổi chiều yên ả, người già thong thả tập thể dục. Sự bình yên ấy là kết quả của nỗ lực không ngừng nghỉ suốt nhiều năm, khi chính quyền và người dân cùng chung tay gìn giữ “lá phổi xanh” của quê hương.

Tuy nhiên, Bắc Ninh cũng xác định rõ rằng bảo vệ môi trường là nhiệm vụ lâu dài, không thể chủ quan. Cuối tháng 9 vừa qua, tại xã Yên Phong, lực lượng chức năng đã phát hiện nhóm đối tượng cô đúc nhôm trái phép trên đất ruộng, thu giữ 3 lò đúc cùng 27 thỏi nhôm thành phẩm. Ngay sau đó, toàn bộ lò đúc bị tháo dỡ, các đối tượng vi phạm bị xử lý theo quy định.

Một số làng nghề ô nhiễm, tỉnh Bắc Ninh đang dần khôi phục màu xanh cho các làng nghề truyền thống. Ảnh:TL

Với quan điểm “không để lửa cũ bùng phát”, Chủ tịch UBND tỉnh Vương Quốc Tuấn yêu cầu các cơ quan chức năng tiếp tục tăng cường kiểm tra, giám sát, đặc biệt tại các khu vực có nguy cơ tái ô nhiễm. Nếu phát hiện cơ sở di chuyển hoạt động trái phép từ Văn Môn, Đại Bái sang địa bàn khác, sẽ xử lý ở mức cao nhất, thậm chí khởi tố hình sự nếu đủ căn cứ. Đồng thời, các địa phương phải kiểm điểm tập thể, cá nhân buông lỏng quản lý và báo cáo định kỳ với UBND tỉnh.

Bên cạnh đó, Bắc Ninh khuyến khích phát huy vai trò giám sát cộng đồng, người dân chủ động phản ánh, tố giác hành vi gây ô nhiễm. Chính quyền cũng thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch, hướng tới mô hình sản xuất tuần hoàn – tái sử dụng phế liệu để giảm phát thải, tiết kiệm tài nguyên.

Ông Nguyễn Đức Khôi, Trưởng thôn Đại Bái, chia sẻ: “Địa phương thường xuyên tuyên truyền, vận động người dân tuân thủ quy định về bảo vệ môi trường; đồng thời tăng cường kiểm tra, không để tái diễn cơ sở hoạt động trái phép. Chúng tôi tin rằng, giữ được môi trường sạch là giữ được tương lai của làng nghề.”

Trong 9 tháng đầu năm 2025, kinh tế Bắc Ninh tăng 10,12%, xếp thứ 6/34 tỉnh, thành phố cả nước. Dù đạt nhiều kết quả tích cực, lãnh đạo tỉnh vẫn kiên định quan điểm: “Bắc Ninh không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế.” Tất cả dự án, cơ sở sản xuất phải đáp ứng tiêu chí xanh – sạch – an toàn, nếu vi phạm sẽ bị đình chỉ hoạt động.

Quan điểm nhất quán ấy đang lan tỏa sâu rộng, trở thành nền tảng cho một Bắc Ninh phát triển bền vững – nơi những làng nghề hồi sinh, môi trường được hồi phục, và người dân được tận hưởng cuộc sống bình yên giữa sắc xanh quê hương./.