Xã Dĩnh Kế của thành phố Bắc Giang có 11 thôn thì có đến hơn nửa làm bánh đa, trong đó bánh đa của ngôi làng cổ có tên gọi làng Kế và nổi tiếng hơn cả bởi hương vị độc đáo và thơm ngon không giống với bất cứ nơi đâu. Đây cũng chính là lý do bánh đa Kế chở thành tên gọi của đặc sản bánh đa của vùng đất này và là niềm tự hào bao đời nay của người dân nơi đây.

Công đoạn tráng bánh trong quy trình làm bánh đa làng Kế.

Các bậc cao niên làng Kế cho biết, nghề làm bánh đa xuất hiện ở làng đã hơn 600 năm, lưu truyền từ đời này nối tiếp đời kia cho đến ngày nay. Ở làng Kế người dân làm bánh đa quanh năm, ngoại trừ những ngày mưa, bánh đa không thể phơi được, phải đem sấy khô thì bà con làm ít hơn vì như vậy bánh giảm sự ngon.

Những chiếc bánh đa Kế Bắc Giang thoạt nhìn thì có vẻ giản đơn và dân dã, với những nguyên liệu quen thuộc như lạc, vừng, gạo nếp..., nhưng bằng phương thức truyền thống với bàn tay khéo léo cũng như sự tỉ mỉ, công phu trong từng giai đoạn, những nghệ nhân làng Kế đã tạo ra sản phẩm ẩm thực mang đặc trưng của quê hương mình. Đáng chú ý, bên cạnh công thức chung, mỗi gia đình, dòng họ còn có một công thức riêng trong nhiều công đoạn để mỗi chiếc bánh lại mang hương vị đặc trưng riêng.

Vừng, lạc khiến bánh đa Kế trở nên thơm, bùi và dễ ăn hơn

Nguyên liệu chính để tạo nên những chiếc bánh đa Kế đậm đà hương vị quê hương là gạo, người ta phải chọn lựa loại gạo ngon được nhập từ một số tỉnh thành như Hải Dương, Nam Định và Thái Bình. Gạo đem đi ngâm nước đến khi hạt căng mọng rồi mới mang xay nhuyễn đến khi tạo thành thứ bột vừa mịn màng vừa trắng muốt như bông. Ngoài gạo ngon thì người ta còn sử dụng thêm các nguyên liệu khác để tạo độ béo bùi cho bánh là vừng đen, vừng trắng và đậu phộng (lạc).

Theo những nghệ nhân làm bánh lâu năm, một trong những kỹ thuật tạo lên sự độc đáo của bánh đa kế đó là kỹ thuật tráng bánh, khi lớp bánh đầu vừa ráo, người thợ tiếp tục tráng tiếp một lớp bánh khác. Bánh đa Kế ngon hơn khi phơi dưới trời đứng bóng và nướng trên than hoa. Công đoạn phơi bánh phải chú ý sao cho độ ẩm trong bánh thoát đi vừa đủ, nếu bánh khô quá sẽ bị nứt vỡ ngay trên giàng tre, nếu bánh còn ẩm sẽ dễ bị ẩm, mốc, kém chất lượng. Kỹ thuật nướng cũng rất quan trọng, chiếc bánh ngon hay không phụ thuộc nhiều ở công đoạn này, đòi hỏi người làm phải thật khéo léo, nướng bánh đều tay, không để bị cháy và chín giòn đều.

Những dàn phơi dưới nắng rất quen thuộc ở xã Dĩnh Kế.

Theo anh Nguyễn Văn Thi, một nghệ nhân làm bánh lâu năm ở làng Kế, mỗi ngày, bình quân một lao động ở làng Kế có thể làm ra khoảng 250 - 300 cái bánh đa thương phẩm. Bình quân mỗi người thợ làm bánh đa có thu nhập khoảng từ 300 đến 400 ngàn đồng/ngày công lao động. Nguồn thu nhập này đã góp phần giúp các hộ gia đình làm bánh phát triển kinh tế hộ gia đình có cuộc sống ngày càng khấm khá hơn. Đặc biệt, ngày nay sự phát triển về cơ khí và công nghệ, nhiều công đoạn thủ công như cắt, sấy... đã được thay thế bằng máy móc, giúp tăng năng suất lao động, nhưng không làm ảnh hưởng tới chất lượng sản phẩm. Bên cạnh việc áp dụng khoa học kỹ thuật trong một số công đoạn, người làm bánh đa Kế vẫn duy trì sản xuất thủ công, coi đó là bí quyết để giữ “hồn” cho loại bánh đặc sản này.

Cuộc sống hiện đại hôm nay, người tiêu dùng có thể lựa chọn vô số thức quà bánh vừa chất lượng, vừa có hình thức bắt mắt. Tuy vậy, những món ăn dân dã như bánh đa Kế với vẻ đầy đặn, tròn to, giòn tan, hương vị thơm bùi vẫn là một món ăn hấp dẫn và quen thuộc, có mặt ở nhiều hàng quán khắp các tỉnh phía Bắc và được nhiều người lựa chọn. Người ta thưởng thức món bánh đa Kế Bắc Giang không chỉ đơn thuần là ăn một món đặc sản thông thường mà đó là thưởng thức một thứ ẩm thực truyền thống tinh hoa, một món ăn gợi nhớ đến truyền thống ẩm thực Bắc Bộ, gợi nhớ về hình ảnh những phiên chợ quê của vùng trung du và gợi nhớ về cả một thời tuổi thơ nghèo khó nhưng tràn đầy niềm vui với món ăn dân dã.