Làng nghề xã Phượng Dực tại Hà Nội đẩy mạnh chuyển đổi số trên không gian mạng nhằm quảng bá sản phẩm truyền thống. Ảnh: NVCC

Rào cản từ nếp nghĩ trong tư duy cũ

Sự táo bạo của thế hệ trẻ đã tạo cơ hội cho các làng nghề vươn với những kịch bản triệu view và đưa làn sóng của sản phẩm truyền thông ra thế giới. Tuy nhiên, công nghệ số có thể dễ dàng định vị sản phẩm làng nghề trên không gian mạng, nhưng khó xóa bỏ những lối mòn tư duy dưới những nếp nghĩ cũ kỹ, con đường chuyển đổi số này đã phải đi qua rất nhiều “tảng đá” về tư duy.

Với lịch sử phát triển hơn 700 năm, làng gốm Phù Lãng (Bắc Ninh) vốn nổi tiếng khắp vùng Kinh Bắc bởi sắc men da lươn độc bản. Trong hành trình đưa dòng gốm truyền thống này lên không gian số trần chật, gặp nhiều khó khăn.

Chị Đặng Thị Tâm (38 tuổi, Quế Võ) - Giám đốc HTX Gốm Minh Tâm (Phù Lãng) thẳng thắn bóc trần một sự thật phũ phàng: “Với tư duy phải có tiền mặt ngay, việc chuyển đổi số để quảng bá sản phẩm gặp rất nhiều khó khăn. Đặc biệt là những người lớn tuổi, họ vừa không biết công nghệ lại vừa giữ thói quen cũ, khiến việc thay đổi trở nên rất chậm chạp, ì ạch”.

Sự phản đối của những người già ở đây xuất phát từ chính đặc điểm của sản phẩm và sự ngại thay đổi. Hàng gốm Phù Lãng truyền thống chủ yếu là chum, chậu, vại – những thứ rất to, nặng và cồng kềnh. Vì vậy, người già thường lắc đầu từ chối: “Đồ nặng thế này thì livestream cho ai xem? Ship làm sao được mà làm?”.

Bên cạnh đó, với những người thợ cả đời chỉ quen lấm lem với bùn đất, việc phải ngồi trước ống kính máy quay là một áp lực quá lớn. Đôi bàn tay vốn chỉ biết nhào đất, vuốt gốm nay bỗng trở nên thừa thãi, vụng về dưới ánh đèn led chói gắt.

Chị Đặng Thị Tâm hướng dẫn khách du lịch đến Làng nghề. Ảnh: NVCC

Để phá bỏ lối suy nghĩ cũ, thế hệ trẻ như chị Tâm phải chọn một con đường vòng đầy nhọc nhằn. Trước khi dạy người già cách vuốt màn hình, việc đầu tiên là phải dạy họ cách mỉm cười và bớt rụt rè trước ống kính.

Chị Tâm giúp nghệ nhân lâu năm trong HTX, hỗ trợ họ học cách làm hướng dẫn viên du lịch để tự tin đứng đón khách và trò chuyện trước đám đông. Đối với một làng nghề cổ, đây chính là bước chuyển đổi nguyên thủy và thực tế nhất: Thay đổi từ chính nếp nghĩ bên trong của con người trước khi bắt họ làm quen với những phần mềm công nghệ.

“Mở phiên chợ mời” từ tình yêu nghề

Khi nhiều xưởng nghề vẫn loay hoay trong lối mòn của những phiên chợ truyền thống, đâu đó ở làng Xuân La, những người nghệ nhân tóc đã bạc lại là những người dũng cảm bước qua định kiến. Họ học cách gom nhặt công nghệ, mang chuyển đổi số về với từng mái nhà, biến những quầy hàng ven đường thành những “gian hàng không biên giới” trên không gian mạng.

Nghệ nhân Đặng Thị Với năm nay đã 73 tuổi. Gần như cả cuộc đời bà được đo bằng những chuyến đi bán tò he. Từ năm lên sáu, bà đã học nặn những con giống bằng bột nếp. Tuổi trẻ của bà gắn với những đôi quang gánh trĩu nặng, những hội làng xa ngái và những con đường đất đỏ in hằn dấu chân người bán rong.

Bà Đặng Thị Với miệt mài với những cục bột nếp nhiều màu sắc để làm từng con tò he độc đáo. Ảnh: Tiến Thắng.

“Ngày ấy, có khi phải đi bộ hai ba mươi cây số chỉ để gánh hàng đến hội làng, hội chợ. Cứ đi triền miên hết nơi này đến nơi khác. Vì nếu không đi thì biết bán cho ai?” – bà nhớ lại.

Trong đôi mắt đã đục màu thời gian ấy vẫn còn nguyên những tháng năm mưu sinh nhọc nhằn. Bởi thế, với người đàn bà đã dành cả đời để tin vào đôi chân của mình, những chiếc điện thoại thông minh từng chỉ là món đồ xa lạ. Những cảnh quay, những buổi phát trực tiếp hay tiếng thông báo liên tục phát ra từ màn hình điện thoại trong mắt bà chẳng khác nào trò vui của lớp trẻ.

Làm sao một chiếc màn hình phẳng lại có thể thay thế những phiên chợ đông người? Làm sao vài cú chạm tay có thể thay thế những bước chân rong ruổi suốt mấy chục năm trời? Nhưng rồi thực tế đã trả lời thay mọi lý lẽ.

Người con trai của bà – nghệ nhân Đặng Văn Hậu – bắt đầu đưa những chú tò he bước lên môi trường số. Những con giống dân gian vốn quen thuộc ở cổng đình, hội chợ nay xuất hiện trên mạng xã hội, theo các đơn hàng đi khắp mọi miền đất nước, thậm chí có mặt trong những sự kiện đón tiếp bạn bè quốc tế tại Văn phòng Chính phủ.

Không gian trưng bày những sản phẩm tò he độc đáo tại nhà của bà Với. Ảnh: Tiến Thắng.

Đến tháng 7/2025, mỗi cuối tuần, trụ sở Ủy ban Nhân dân xã Phượng Dực lại vang lên tiếng cười nói rộn ràng của bà con làng nghề. Đó là những lớp học đặc biệt, nơi người nông dân học quay dựng video, livestream bán hàng, viết nội dung bằng trí tuệ nhân tạo (AI).

Ban đầu bà Với cũng ngần ngại. Ở tuổi ngoài bảy mươi, việc cầm chiếc điện thoại thông minh còn chưa quen, nói gì đến việc xuất hiện trước màn hình để bán hàng. Nhưng tình yêu nghề đã thôi thúc bà bước vào lớp học ấy.

Gần một năm sau, trong căn nhà nhỏ thơm nồng mùi bột nếp chín, người nghệ nhân tóc bạc đã có một dáng vẻ khác. Ánh sáng từ màn hình điện thoại hắt lên gương mặt in hằn dấu vết của thời gian. Đôi bàn tay từng đi qua hơn nửa thế kỷ làm nghề, thô ráp, chai sần, những kẽ móng vẫn còn vương màu phẩm đỏ, xanh của bột nếp, thoăn thoắt nhào nặn từng khối bột mềm.

Bà Với dần trở nên tự tin hơn sau một năm được hướng dẫn và livestream trò chuyện bán hàng. Ảnh: Tiến Thắng.

Dưới những ngón tay ấy, những cánh hoa nhỏ dần hé nở, những con giống dân gian hiện lên sống động qua từng đường vuốt, từng nét tỉa tỉ mỉ. Rồi cũng chính đôi bàn tay ấy, đôi bàn tay từng rong ruổi khắp các phiên chợ quê với những gánh tò he trên vai, lại khẽ khàng chạm lên màn hình điện thoại.

Bà dừng lại vài giây, chăm chú nhìn những dòng bình luận liên tục hiện lên trong buổi livestream. Ánh mắt bà ánh lên niềm vui khi thấy những lời hỏi mua, những lời khen ngợi từ những người chưa từng gặp mặt.

Bà Với say sưa trò chuyện, giới thiệu sản phẩm tò he với khách hàng trên livestream. Ảnh: Tiến Thắng

Giữa buổi livestream, bà Với vẫn lúng túng không biết mình đã bật hay tắt camera. Những ngón tay từng thoăn thoắt nặn nên hàng nghìn con tò he lại vụng về trên mặt kính điện thoại, phải nhờ con cháu chỉ dẫn từng thao tác nhỏ. Nhưng chính sự ngượng ngùng, chân thật ấy lại khiến người xem dừng lại lâu hơn giữa vô vàn phiên bán hàng trên mạng.

“Lãnh đạo các cấp ban ngành

Livestream quảng bá bán hàng online

Là hàng cỏ tế đang làm

Tăm tre thảo mộc bạt ngàn hương thơm

Xuân La xanh đỏ chim cò

Độc nhất vô nhị gọi là tò he.”

Những con tò he màu sắc được nặn bởi gia đình Bà Với, đại diện cho những con tò he làng tò he Xuân La . Ảnh: Tiến Thắng

Bà Với cất lời những lời thơ đón chào khán giả đón xem livestream như một phần để quảng cho vẻ đẹp và sự phong phú của làng nghề truyền thống tại xã Phượng Dực. Đó là dấu hiệu cho thấy công nghệ đã thôi là một vị khách lạ. Nó đã bước vào đời sống làng nghề, hòa vào nhịp thở của những người thợ thủ công.

Nhờ sự hướng dẫn của cán bộ địa phương và sự giúp đỡ của bà con trong làng, bà dần làm quen với công nghệ. Bà nhận ra hiện tại đã có thêm một "phiên chợ" mới trên không gian mạng để quảng bá và bán sản phẩm

Thu hẹp khoảng cách tư duy làm nghề

Suy cho cùng, chuyển đổi số ở làng nghề không bắt đầu từ những chiếc điện thoại thông minh hay những phần mềm hiện đại. Nó bắt đầu từ khoảnh khắc những người già chấp nhận học điều mới, và những người trẻ đủ kiên nhẫn để đồng hành cùng họ.

Bởi cuộc "di cư" lớn nhất của làng nghề không phải là hành trình từ phiên chợ quê lên không gian mạng. Đó là hành trình vượt qua những rào cản trong tư duy để tìm thấy tiếng nói chung giữa các thế hệ.

Khi người già chấp nhận học những điều mới và người trẻ đủ kiên nhẫn để đồng hành, làng nghề dần tìm được sự cân bằng của riêng mình. Người già không còn sợ bị bỏ lại phía sau. Họ thấy những gì mình gìn giữ suốt cả cuộc đời không chỉ được bảo tồn, mà còn có cơ hội đi xa hơn, hiện diện ở những vùng đất mà trước đây họ chưa từng đặt chân tới.

Chuyển đổi số không làm mờ đi dấu vân tay của những người thợ làng nghề. Ngược lại, nó đang giúp những dấu vân tay ấy in sâu vào bản đồ văn hóa của thời đại.

Nhóm PV: Nhung Ngô - Tiến Thắng - Vân Khánh - Thanh Loan - Quỳnh Phương.