Người làng Vân Cù tái hiện lại cảnh gánh bún băng qua những cánh đồng xanh mướt để đem đến các phiên chợ làng

Theo truyền miệng của người dân làng Vân Cù, thuở xưa có một đoàn người từ Đàng Ngoài theo chân chúa Nguyễn Hoàng vào Nam lập nghiệp, chọn làng Cổ Tháp (huyện Quảng Điền ngày nay) làm nơi sinh sống.

Trong nhóm này có một cô gái xinh đẹp, giỏi giang, được mọi người yêu mến.

Trong khi dân làng chủ yếu làm nông, cô gái lại chọn cách làm bún từ những hạt gạo nơi đây. Vì làm bún rất ngon, cô được gọi thân thương là “cô Bún”.

Tuy nhiên một số kẻ ghen ghét đã nhân lúc vùng này mất mùa ba năm liên tiếp để tung tin đồn rằng thần linh quở phạt dân làng vì “cô Bún” dám lấy “hạt ngọc của trời” để ngâm, chà, xát làm bún.

Dân làng tức giận, buộc cô phải từ bỏ nghề hoặc rời làng ra đi. Để giữ nghề, “cô Bún” chọn cách rời đi.

Là người nhân hậu, cô được dân làng cho phép chọn hướng đi, đồng thời cử 5 chàng trai khỏe mạnh giúp cô khiêng cối đá. Đoàn người đi mãi về phía đông, đến khi chàng trai thứ năm kiệt sức, “cô Bún” nhận ra đây chính là nơi dừng chân do duyên trời sắp đặt.

Nhìn quanh thấy cây cỏ tốt tươi, lại có dòng sông Bồ mát rượi chảy qua, cô quyết định chọn Vân Cù làm nơi lập nghiệp. Cô truyền dạy nghề bún cho dân trong vùng. Nghề dần phát triển, trở thành một thương hiệu bún nổi danh Đàng Trong và triều Nguyễn.

Để có được một mẻ bún Vân Cù dẻo thơm, trắn tinh cần phải lựa hạt gạo Khang Dân được trồng trên cánh đồng làng Vân Cù

Từ đó nghề làm bún được con cháu làng Vân Cù gìn giữ qua bao thế hệ. Đến nay, hơn 400 năm đã trôi qua, nghề truyền thống này chính thức được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Phải là hạt gạo làng mới làm ra được sợi bún thảo thơm.

Xưa kia để có một mẻ bún trắng tinh, dẻo thơm, người làng Vân Cù phải trải qua rất nhiều công đoạn: chọn hạt gạo trắng tròn, giã gạo bằng cối, xay bột, trộn muối, nấu bột, rồi ngâm sợi bún... Trong đó việc chọn gạo là quan trọng nhất.

Để làm ra bún Vân Cù thơm dai, gạo phải là giống Khang Dân, được trồng ở cánh đồng làng.

“Loại gạo này có độ dẻo phù hợp để làm ra sợi bún dai ngon hơn nhiều loại gạo khác. Có thể do cánh đồng làng tôi được phù sa sông Bồ bồi đắp quanh năm nên hạt gạo thơm, dẻo và ngon hơn. Dân làng quen gọi là gạo ruộng”.

Nhờ sự phát triển của máy móc, ngày nay các công đoạn làm bún Vân Cù đã được cơ giới hóa để đáp ứng nhu cầu thị trường. Tuy nhiên loại gạo Khang Dân vẫn được giữ nguyên để đảm bảo chất lượng sợi bún.