Trong lịch sử hình thành và phát triển của nhiếp ảnh Việt Nam, cụ Nguyễn Đình Khánh (1874 - 1946), thường được biết đến với tên gọi Khánh Ký, là một nhân vật đặc biệt. Ông không chỉ là nhà nhiếp ảnh tài năng, doanh nhân thành đạt mà còn là người có công lớn trong việc đào tạo, truyền nghề, góp phần đưa nhiếp ảnh trở thành một nghề nghiệp phổ biến trên khắp cả nước. Hơn thế, cuộc đời ông còn gắn liền với những hoạt động yêu nước thầm lặng, trở thành tấm gương tiêu biểu của một trí thức, doanh nhân luôn hướng về dân tộc.

Sinh ra tại làng Lai Xá (nay thuộc xã Kim Chung, huyện Hoài Đức, Hà Nội), năm 16 tuổi Nguyễn Đình Khánh lên Hà Nội học nghề tại hiệu ảnh Du Chương của người Hoa. Với tư chất thông minh, khéo léo cùng niềm đam mê đặc biệt dành cho nghệ thuật nhiếp ảnh, chỉ sau vài năm học nghề, ông đã tự mở hiệu ảnh mang tên Khánh Ký tại phố Hàng Da vào năm 1892.

Từ đây, thương hiệu Khánh Ký nhanh chóng nổi tiếng trên đất Hà Thành. Không dừng lại ở Hà Nội, ông tiếp tục mở rộng hoạt động sang Hải Phòng, Nam Định, Sài Gòn và nhiều địa phương khác. Thành công trong kinh doanh đã tạo điều kiện để ông thực hiện khát vọng lớn hơn là đào tạo nghề cho lớp lớp thanh niên, đặc biệt là người dân quê hương Lai Xá.

Năm 1911, Khánh Ký sang Pháp học hỏi và nâng cao trình độ nghề nghiệp. Tại đây, ông mở các cửa hàng nhiếp ảnh ở Toulouse và Paris, kinh doanh máy ảnh, vật tư nhiếp ảnh đồng thời đào tạo nghề cho nhiều người Việt Nam. Tài năng của ông được khẳng định khi bức chân dung Tổng thống Pháp Raymond Poincaré do ông thực hiện được giới chuyên môn đánh giá cao và được lựa chọn đăng trên trang bìa các ấn phẩm danh tiếng thời bấy giờ.

Không chỉ xây dựng thương hiệu cá nhân, Khánh Ký còn đặt nền móng cho sự phát triển của một cộng đồng nghề nghiệp rộng lớn. Từ những năm 1920 đến 1950, làng Lai Xá bước vào thời kỳ hưng thịnh với khoảng 150 hiệu ảnh và hơn 2.000 thợ ảnh hoạt động trên khắp Việt Nam cũng như nhiều quốc gia trên thế giới. Nhiều hiệu ảnh mang chữ “Ký” hoặc “Lai” trong tên gọi như một sự ghi nhớ đối với người thầy đã truyền nghề và mở lối cho họ lập nghiệp.

Nếu cụ Đặng Huy Trứ được ghi nhận là người đưa nghề nhiếp ảnh vào Việt Nam thì cụ Nguyễn Đình Khánh chính là người có công lớn trong việc đào tạo, phát triển và phổ biến nghề nhiếp ảnh trên phạm vi cả nước. Từ bàn tay và khối óc của ông đã hình thành nên một thế hệ đông đảo những người thợ ảnh lành nghề, góp phần tạo dựng nền móng cho nhiếp ảnh Việt Nam hiện đại.

Đằng sau hình ảnh một chủ hiệu ảnh nổi tiếng còn là một tấm lòng yêu nước sâu sắc. Trong thời gian sinh sống và làm việc tại Pháp, Khánh Ký tham gia các hoạt động của cộng đồng người Việt yêu nước, gắn bó với các nhà chí sĩ như Phan Chu Trinh, Phan Văn Trường. Các cửa hàng và cơ sở kinh doanh của ông không chỉ là nơi làm ăn mà còn là địa điểm gặp gỡ, hỗ trợ và kết nối những người Việt Nam đang hoạt động yêu nước nơi đất khách.

Khánh Ký đã giúp đỡ nhiều đồng bào sang Pháp học nghề, tạo việc làm và ổn định cuộc sống. Đặc biệt, ông là người trực tiếp truyền nghề nhiếp ảnh cho Nguyễn Ái Quốc trong những năm đầu hoạt động cách mạng tại Pháp. Nhờ nghề ảnh, Nguyễn Ái Quốc có thêm điều kiện tự trang trải cuộc sống để tiếp tục con đường tìm đường cứu nước.

Dù không trực tiếp tham gia các hoạt động chính trị công khai, nhưng bằng uy tín, các mối quan hệ xã hội và nguồn lực kinh tế của mình, Khánh Ký đã âm thầm hỗ trợ nhiều nhà yêu nước. Những đóng góp ấy tuy lặng lẽ nhưng có ý nghĩa quan trọng đối với phong trào yêu nước của người Việt Nam ở nước ngoài trong những năm đầu thế kỷ XX.

Năm 1946, cụ Nguyễn Đình Khánh qua đời tại Pháp khi vẫn đau đáu mong muốn được trở về quê hương. Cũng trong năm ấy, trong chuyến công tác tại Pháp, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến viếng mộ người thầy cũ từng giúp đỡ mình trong những ngày đầu gian khó nơi đất khách. Tình cảm ấy là minh chứng sinh động cho những nghĩa cử và đóng góp của Khánh Ký đối với các thế hệ người Việt yêu nước.

Tám mươi năm đã trôi qua, nhưng tên tuổi Khánh Ký vẫn được nhắc đến với sự trân trọng đặc biệt. Ông được tôn vinh là Tổ nghề nhiếp ảnh Lai Xá, là một trong những danh nhân tiêu biểu của nhiếp ảnh Việt Nam. Những giá trị mà ông để lại không chỉ là kỹ năng nghề nghiệp mà còn là tinh thần sáng tạo, ý chí vươn lên, lòng yêu nước và trách nhiệm với cộng đồng.

Tiếp nối di sản của người xưa, làng nghề nhiếp ảnh Lai Xá ngày nay đã có nhiều bước phát triển đáng ghi nhận. Nhiều cơ sở nhiếp ảnh được đầu tư hiện đại, nhiều thế hệ trẻ tiếp tục theo nghề. Trường dạy nghề nhiếp ảnh Nguyễn Đình Khánh, Câu lạc bộ Nhiếp ảnh Nguyễn Đình Khánh cùng nhiều hoạt động triển lãm, sáng tác nghệ thuật đã góp phần gìn giữ và phát huy giá trị truyền thống của làng nghề.

Đặc biệt, Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá – bảo tàng nhiếp ảnh đầu tiên và duy nhất tại Việt Nam – đã trở thành địa chỉ văn hóa đặc sắc, lưu giữ những tư liệu quý giá về lịch sử nhiếp ảnh nước nhà, đồng thời là điểm đến hấp dẫn đối với đông đảo du khách, nhà nghiên cứu và những người yêu nghệ thuật nhiếp ảnh.

Theo ông Nguyễn Văn Thắng, Trưởng ban Đại diện làng nghề Nhiếp ảnh Lai Xá, Giám đốc Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá, cụ Nguyễn Đình Khánh xứng đáng được tôn vinh là một danh nhân của nghề nhiếp ảnh Việt Nam. Không chỉ tạo dựng thương hiệu Khánh Ký nổi tiếng trong và ngoài nước, ông còn đào tạo nên hàng nghìn thợ ảnh, góp phần hình thành một làng nghề độc đáo và có sức ảnh hưởng sâu rộng. "Di sản lớn nhất mà Khánh Ký để lại cho hậu thế chính là tinh thần truyền nghề, khát vọng vươn lên bằng lao động sáng tạo và tình yêu tha thiết đối với quê hương, đất nước", ông Nguyễn Văn Thắng nhấn mạnh.

Kỷ niệm 80 năm ngày mất của cụ Nguyễn Đình Khánh là dịp để tri ân một bậc tiền nhân đã dành trọn cuộc đời cho nghề nghiệp và dân tộc. Cuộc đời và sự nghiệp của ông là minh chứng sinh động cho sự kết hợp hài hòa giữa tài năng, tâm huyết, tinh thần dân tộc và khát vọng cống hiến. Ánh sáng từ những giá trị mà Khánh Ký để lại vẫn đang tiếp tục soi đường cho sự phát triển của làng nghề nhiếp ảnh Lai Xá nói riêng và nhiếp ảnh Việt Nam nói chung trên hành trình hội nhập và phát triển.