Hồi sinh nghề thêu long bào Đông Cứu

Nằm bên hữu ngạn sông Nhuệ, làng Đông Cứu (xã Thượng Phúc, Hà Nội) từ lâu nổi tiếng với nghề thêu long bào phục vụ các triều đại phong kiến Việt Nam. Trải qua những biến động của lịch sử, đặc biệt khi chế độ phong kiến chấm dứt, nghề thêu long bào cũng dần mất đi vị thế vốn có và đứng trước nguy cơ thất truyền.

Đến những năm 1970, nghề thêu truyền thống ở Đông Cứu rơi vào giai đoạn khó khăn do nhu cầu thị trường suy giảm, nhiều hộ dân buộc phải chuyển sang nghề khác để mưu sinh. Tưởng chừng nghề cổ đã mất dấu theo thời gian, nhưng bước ngoặt xuất hiện sau thời kỳ đổi mới năm 1986, khi đời sống kinh tế - xã hội khởi sắc và các hoạt động tín ngưỡng dân gian dần được khôi phục.

Nắm bắt nhu cầu của thị trường, những người thợ Đông Cứu đã từng bước phục dựng nghề truyền thống thông qua các sản phẩm như khăn chầu, áo ngự và trang phục phục vụ nghi lễ tín ngưỡng. Từ đó, nghề thêu từng bước hồi sinh, tạo nền tảng để làng nghề bảo tồn và phát huy giá trị của kỹ thuật thêu long bào độc đáo còn lưu giữ đến ngày nay.

Cổng làng thêu truyền thống thôn Đông Cứu. Ảnh: Thảo Anh.

Nói về nghề thêu truyền thống ở Đông Cứu, ông Nguyễn Thế Du, Chủ tịch Hiệp hội làng thêu Đông Cứu chia sẻ: “Làng nghề thêu truyền thống ở quê hương chúng tôi theo sử sách để lại đã tồn tại hơn 300 năm nay. Nghề thêu của chúng tôi trải qua nhiều thăng trầm cùng với biến động xã hội, thậm chí có thời điểm tưởng như mất nghề. Nhưng người dân trong làng vẫn luôn bám sát nhu cầu thị trường, duy trì nghề truyền thống và đến nay đã phát triển trở lại khá mạnh".

Sự thay đổi và thích ứng của làng thêu Đông Cứu cũng được phản ánh qua chính nhu cầu thực tế của những người thực hành tín ngưỡng.

Trong bối cảnh các nghi lễ hầu đồng ngày càng phổ biến, các sản phẩm khăn chầu, áo ngự từ làng nghề này tiếp tục được lựa chọn như một địa chỉ quen thuộc. “Đối với các trang phục của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, để thực hiện nghi thức hầu đồng thì thường tôi sẽ đặt ở làng Đông Cứu. Đây là một làng rất nổi tiếng về may khăn áo hầu đồng phục vụ cho việc thực hiện nghi thức trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ", Thanh đồng Nguyễn Đình Hải cho biết.

Nghệ nhân làng Đông Cứu luôn đau đáu giữ nghề thêu long bào.

Sự chuyển hướng từ thêu may y phục cung đình sang sản xuất các sản phẩm phục vụ tín ngưỡng đã góp phần tạo ra những thay đổi trong đời sống kinh tế của người dân trong làng. Theo ghi nhận thực tế, các hộ dân hiện nay đã chủ động tổ chức sản xuất tại gia đình, hình thành các xưởng may thêu quy mô nhỏ. Các sản phẩm phục vụ hầu đồng có giá phổ biến dao động từ khoảng 5 đến 20 triệu đồng mỗi bộ. Đặc biệt, có những bộ trang phục được thực hiện cầu kỳ, nhiều chi tiết tinh xảo có thể đạt mức giá từ vài chục đến hàng trăm triệu đồng.

Hiện nay, các cơ sở thêu tại làng đã áp dụng công nghệ thêu vi tính kết hợp với thêu tay truyền thống, giúp giảm chi phí sản xuất ở một số công đoạn. “Các mẫu thêu hiện nay khá đa dạng. Với dòng thêu vi tính, thêu máy thì giá thường dao động khoảng 1 đến 5 triệu đồng. Các sản phẩm thêu tay, thêu lắc tay thì rơi vào khoảng 5 đến 10 triệu đồng hoặc cao hơn. Trong đó, những dòng thêu tay kỹ thuật cao, sử dụng chỉ tơ và đòi hỏi tay nghề của nghệ nhân với giá dao động từ 30 triệu đến hàng trăm triệu đồng.

Gia đình tôi vẫn duy trì lối thêu cổ, thêu tay 100% bằng chỉ tơ để đáp ứng nhu cầu phục chế hoặc các sản phẩm cao cấp. Đồng thời, với những khách hàng muốn mức giá dễ tiếp cận hơn, chúng tôi cũng có các dòng thêu vi tính, giá thành thấp hơn nhưng vẫn đảm bảo chất lượng" - Chị Nguyễn Thị Thiếp, đời thứ 3 làm thêu khăn áo hầu chia sẻ.

"Nút thắt" mang tên du lịch di sản

Mặc dù nghề thêu đã khởi sắc trở lại nhưng hoạt động sản xuất vẫn diễn ra nhỏ lẻ, theo hướng “nhà nào biết nhà nấy”. Theo chia sẻ của những người "giữ lửa" nghề thêu tại Đông Cứu, địa phương hiện vẫn thiếu một không gian trưng bày chung để giới thiệu các sản phẩm tiêu biểu cũng như lịch sử phát triển của nghề. Việc chưa có quy hoạch đồng bộ khiến hành trình đưa di sản này trở thành điểm đến du lịch vẫn còn nhiều nút thắt.

Ông Nguyễn Thế Du, Chủ tịch Hiệp hội làng thêu truyền thống thôn Đông Cứu chia sẻ về khó khăn của làng nghề hiện nay. Ảnh: Thảo Anh

"Giữ lửa" nghề thêu truyền thống gắn với công nghệ số

Điểm sáng tại làng thêu truyền thống Đông Cứu hiện nay là sự tham gia của thế hệ trẻ trong bối cảnh không ít các làng nghề thủ công truyền thống khác đối mặt với nguy cơ mai một. Ngoài việc tiếp nối kỹ thuật thêu từ các thế hệ đi trước, một số người trẻ còn chủ động kết hợp giữa phương pháp thủ công và công nghệ mới, đồng thời tiếp cận thị trường qua các kênh trực tuyến.

Đề cập đến vai trò của lớp trẻ, Chủ tịch Hiệp hội làng thêu truyền thống thôn Đông Cứu cho biết: “Điều đáng mừng là thế hệ trẻ rất yêu nghề và tích cực tiếp nối. Các bạn trẻ không chỉ học nghề mà còn sáng tạo thêm nhiều mẫu mã mới, đồng thời vẫn giữ được nghề tổ.

Đời sống của người dân trong làng cũng ổn định hơn, nhiều gia đình có kinh tế khá, đóng góp vào các hoạt động phúc lợi tại địa phương. Nhiều cơ sở đã ứng dụng thêu vi tính để hỗ trợ sản xuất, vừa giữ được nét đặc trưng của sản phẩm, vừa giúp giảm chi phí, mức giá cũng phù hợp hơn với nhu cầu của khách hàng".

Nhiều gia đình tại Đông Cứu đã áp dụng công nghệ thêu vi tính vào sản xuất. Ảnh: Thảo Anh

Bên cạnh hoạt động sản xuất, Hiệp hội làng thêu Đông Cứu cũng thường xuyên tổ chức các lớp dạy nghề cho người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ. Thông qua đó, tay nghề của người lao động được củng cố, góp phần duy trì lực lượng kế cận và hạn chế nguy cơ mai một của nghề truyền thống.

“Hội chúng tôi thường xuyên tổ chức các lớp nâng cao tay nghề, mời các cụ cao niên và các bác nghệ nhân, thợ giỏi, phổ biến bí quyết của nghề để các lớp trẻ. Qua đó, chúng tôi kỳ vọng sẽ truyền dạy và duy trì nghề thêu truyền thống phát triển cho thế hệ tương lai", Chủ tịch Hiệp hội làng nghề thêu truyền thống thôn Đông Cứu nhấn mạnh.