Tiềm năng của “chè rừng”

Ở độ cao hơn 1.500m so với mực nước biển, Tà Xùa có khí hậu mát lạnh quanh năm. Những dãy núi xếp tầng, rừng già dày đặc và lớp mây gần như không bao giờ dứt đã tạo nên môi trường sinh thái rất riêng.

Chính nơi ấy, những cây chè Shan tuyết cổ thụ lớn lên như những thân gỗ trong rừng.

Không giống các nương chè thấp ở trung du, nhiều cây chè ở Tà Xùa cao đến vài mét, thân xù xì, phủ rêu phong. Những búp chè mập mạp, dưới mặt lá phủ lớp lông tơ trắng mịn, đó chính là thứ “tuyết” tự nhiên tạo nên cái tên Shan tuyết.

Một gốc chè Shan tuyết cổ thụ ở xã Tà Xùa.

Những điều kiện tự nhiên khắc nghiệt nhưng tinh khiết ấy cũng tạo nên hương vị đặc biệt của trà.

Khi pha, nước trà ánh vàng trong trẻo, hương thơm thoảng mùi rừng núi. Vị chát ban đầu dịu nhẹ, rồi nhanh chóng nhường chỗ cho hậu ngọt sâu, linger rất lâu nơi cuống họng. Nhiều người sành trà vẫn nói vui rằng, uống một chén Shan tuyết Tà Xùa giống như “nếm được cả mây và gió của núi rừng”.

Trà Shan tuyết cổ thụ ở Tà Xùa có hương thơm thanh khiết từ núi rừng.

Hiện xã Tà Xùa có trên 200ha chè Shan tuyết, trong đó gần một nửa là những cây chè cổ thụ lâu năm phân bố chủ yếu tại các bản Bẹ, Tà Xùa A, Trò A, Trò B và Mống Vàng. Nhằm bảo tồn nguồn gen quý của vùng chè đặc sản này, từ năm 2008 các cơ quan chuyên môn đã tiến hành khảo sát, tuyển chọn 60 cây chè đầu dòng để lưu giữ và nhân giống. Đến năm 2019, quần thể chè Shan tuyết cổ thụ tại bản Bẹ chính thức được Hiệp hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là Cây Di sản Việt Nam.

Tuy nhiên, trong suốt một thời gian dài, chè Shan tuyết Tà Xùa vẫn chủ yếu được bán dưới dạng nguyên liệu thô. Những búp chè non rời khỏi núi rừng nhưng giá trị mang lại cho người trồng chè vẫn còn khá khiêm tốn.

Người Mông ở Tà Xùa thu hái chè Shan tuyết cổ thụ.

Người Mông ở Tà Xùa thu hái chè Shan tuyết cổ thụ.

Khi doanh nghiệp vào cuộc

Bước ngoặt bắt đầu từ năm 2019, khi Công ty TNHH Trà và Đặc sản Tây Bắc (TAFOOD) đầu tư xây dựng cơ sở chế biến tại bản Bẹ. Từ một vùng nguyên liệu chủ yếu bán thô, Tà Xùa bắt đầu có những dây chuyền chế biến hiện đại để tạo ra các dòng trà đặc sản.

Đến năm 2024, doanh nghiệp tiếp tục mở rộng xưởng và hoàn thiện dây chuyền sản xuất tại bản Làng Sáng. Những búp chè Shan tuyết sau khi được hái thủ công từ các cây cổ thụ sẽ được đưa về xưởng ngay trong ngày để giữ trọn hương vị tự nhiên.

Phó Giám đốc Công ty TNHH Trà và Đặc sản Tây Bắc, bà Phạm Thị Việt Hà cho biết: “Mục tiêu của TAFOOD không chỉ sản xuất trà mà còn xây dựng thương hiệu trà đặc sản gắn với vùng chè cổ thụ Tà Xùa.

Chè Shan tuyết được sản xuất trong xưởng chế biến của Công ty TNHH Trà và Đặc sản Tây Bắc, xã Tà Xùa.

Doanh nghiệp chú trọng bảo tồn nguồn nguyên liệu tự nhiên, đồng thời liên kết với người dân tổ chức sản xuất theo hướng bền vững. Để bảo đảm chất lượng sản phẩm, doanh nghiệp phối hợp với các hộ trồng chè hướng dẫn kỹ thuật thu hái và bảo quản nguyên liệu.”

Quy trình sản xuất được kiểm soát chặt chẽ qua nhiều công đoạn: làm héo, vò, lên men, sấy khô… Nhờ đó, các sản phẩm trà giữ được hương vị đặc trưng của vùng chè cổ thụ.

Từ nguồn nguyên liệu Shan tuyết, doanh nghiệp đã phát triển nhiều dòng sản phẩm như trà xanh, bạch trà, trà lên men, trà ép bánh và các dòng trà đặc sản cao cấp. Trong đó, Trà xanh mây Tà Xùa và Bạch trà mây đã đạt chứng nhận OCOP 4 sao cấp tỉnh.

Các bánh trà sau khi chế biến được đem đi phơi dưới nắng vùng cao.

Cùng với tiêu thụ trong nước, một số sản phẩm trà của doanh nghiệp còn từng bước tiếp cận thị trường quốc tế và giành giải thưởng tại các cuộc thi trà trong khu vực.

Để đảm bảo cho hoạt động chế biến, doanh nghiệp cũng xây dựng vùng nguyên liệu bền vững thông qua việc ký hợp đồng thu mua với khoảng 300 hộ dân tại bản Bẹ và các bản lân cận. Giá chè búp tươi hiện dao động từ 80.000 - 100.000 đồng/kg, cao hơn nhiều so với trước đây.

Gia đình ông Mùa A Châu, bản Bẹ hiện có hơn 2ha chè Shan tuyết. Ông Châu chia sẻ: “Trước đây chè chủ yếu bán cho thương lái, giá bấp bênh. Từ khi liên kết với doanh nghiệp, đầu ra ổn định hơn, thu nhập của gia đình cũng được cải thiện. Mỗi năm, gia đình thu trên 300 triệu đồng từ việc bán chè búp tươi.”

Ngoài tạo đầu ra cho chè búp tươi, nhà máy chế biến còn mang đến việc làm ổn định cho nhiều lao động tại địa phương.

Vợ chồng anh Mùa A Dênh là một trong những công nhân đang làm việc tại TAFOOD. Sau thời gian được đào tạo, anh chị đã thành thạo các công đoạn như làm héo, vò, sấy và hoàn thiện sản phẩm. Thu nhập bình quân khoảng 7 triệu đồng/người mỗi tháng, giúp gia đình có nguồn tài chính ổn định để nuôi con ăn học.

Các sản phẩm từ chè Shan tuyết của Công ty TNHH Trà và Đặc sản Tây Bắc.

Theo ông Đỗ Văn Xiêm, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Tà Xùa: “Việc doanh nghiệp đầu tư chế biến chè tại địa phương không chỉ nâng cao giá trị sản phẩm mà còn tạo việc làm, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội vùng cao. Mô hình liên kết giữa doanh nghiệp và người dân đang phát huy hiệu quả, giúp cây chè Shan tuyết ngày càng khẳng định vị thế là sản phẩm đặc sản của địa phương.”

Không chỉ dừng lại ở sản xuất, những rừng chè cổ thụ giữa mây núi Tà Xùa cũng đang dần trở thành điểm đến du lịch hấp dẫn. Du khách tìm đến đây không chỉ để ngắm cảnh mà còn để trải nghiệm văn hóa trà của vùng cao.

Công ty TNHH Trà và Đặc sản Tây Bắc tham gia gian hàng trưng bày và giới thiệu sản phẩm tại Hội chợ Mùa thu năm 2025 tổ chức ở Hà Nội.

Bà Nguyễn Thu Hà, du khách đến từ tỉnh Khánh Hoà chia sẻ: “Đi nhiều nơi có trà, nhưng hồng trà Shan tuyết cổ thụ ở Tà Xùa để lại ấn tượng rất riêng. Nước trà có màu hổ phách đẹp, hương thơm dịu như mật ong, uống vào có vị ngọt hậu rất dễ chịu. Tôi đã mua vài gói mang về làm quà cho người thân”.

Những búp chè Shan tuyết trắng mịn trên núi Tà Xùa giờ không còn chỉ là sản vật của bản làng. Khi người dân, doanh nghiệp và chính quyền cùng chung tay xây dựng chuỗi giá trị từ trồng, chế biến đến tiêu thụ, “vàng xanh” của núi rừng không chỉ giúp bà con vùng cao ổn định sinh kế mà còn đưa hương vị Tà Xùa lan tỏa đến nhiều vùng miền.