Triển lãm với mục đích mang lại cho công chúng một câu chuyện đầy thăng trầm về làng nghề thủ công của đất Thăng Long cuối thể kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, về hành trình từ làng nghề ra phố nghề và trở lại cội nguồn của thợ thủ công.

Trong phần “Từ làng nghề ra phố”, tài liệu trưng bày nhiều nội dung phong phú xung quanh việc thợ thủ công ở nhiều làng nghề thuộc các tỉnh quanh Hà Nội đã làm ăn buôn bán và tạo thành các phố chuyên nghề. Họ hội tụ thành phường nghề và lập đền thờ tổ nghề như ở quê gốc, tạo nên một tầng lớp thị dân với những nhu cầu mới, có tác động sâu sắc đến văn hóa đất Thăng Long.

Thông qua những tư liệu, hiện vật, hình ảnh lưu trữ quý giá lần đầu tiên được công bố, bức tranh về làng nghề, phố nghề của kinh thành Thăng Long xưa, đất Kẻ Chợ trăm nghề giai đoạn thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX đã được tái hiện sinh động.

Các đại biểu tham quan Triển lãm.

Dưới triều Nguyễn, mặc dù Thăng Long không còn là Kinh đô, không phải là trung tâm kinh tế nhưng các làng nghề truyền thống vẫn luôn phát triển, cung ứng các vật phẩm cho nhà vua và triều đình. Bên cạnh những chính sách thuế khóa được ban hành thì nhà Nguyễn cũng có những chính sách thiết thực nhằm phát triển nghề thủ công tại vùng đất Thăng Long- Hà Nội. Sau khi Hà Nội trở thành nhượng địa của Pháp, chính quyền Thành phố đã quy hoạch và quản lý hoạt động sản xuất, buôn bán đối với nghề thủ công. Sự quy hoạch và những chính sách mới đã làm xáo trộn cuộc sống và hoạt động buôn bán của Thành phố vốn đã sinh hoạt và vận hành như thế cả trăm năm.

Theo các tư liệu, để tận thu thuế chợ, chính quyền Pháp đặt ra quy định về việc bán hàng rong. Nếu như dưới triều Nguyễn, các nghề thủ công phải đóng thuế sản vật thì đến thời Pháp, chính quyền quản lý xã hội theo luật của chính quốc. Các hộ sản xuất, kinh doanh mặt hàng thủ công truyền thống, sau khi đã nộp đủ thuế sẽ được cấp một tấm thẻ môn bài. Sự quy hoạch cũng như chính sách mới đã làm xáo trộn cuộc sống và hoạt động buôn bán của Thành phố nhưng đồng thời cũng mang đến hướng đi, cơ hội mới cho họ từ chính sách khuyến khích phát triển ngành nghề tiểu thủ công nghiệp của chính quyền Pháp.

Qua triển lãm, công chúng cũng thấy được cơ chế khuyến khích phát triển tay nghề và sáng tạo của người thợ thủ công. Đó là chính quyền cho tổ chức thi thợ khéo, thợ giỏi. Vì thế mặc dù giá đất tăng cao, chịu nhiều loại thuế và chính sách tận thu ở chính quốc nhưng đây lại là thời kỳ các loại nghề thủ công được phát triển mạnh mẽ, sôi động. Từ 50 năm nay, người dân làng quạt Đào Xá, tỉnh Hưng Yên đã ra Hà Nội ngụ cư buôn bán mặt hàng quạt và thường họp phiên tại số 28 phố Hàng Quạt.

Ở phần “Đấu xảo- Tinh hoa làng nghề”, với chính sách khuyến khích phát triển, thợ thủ công của các làng nghề ở Bắc Kỳ nói chung và Hà Nội nói riêng từ bản tính vốn thụ động, thiếu sáng tạo trong sản xuất, đã dần chủ động trong việc đăng ký đưa các sản phẩm của mình tham gia đấu xảo để học hỏi nâng cao tay nghề, cải thiện đời sống. Mặt hàng thủ công mỹ nghệ truyền thống của các làng nghề Hà Nội đã không chỉ có mặt ở các đấu xảo ở thuộc địa Pháp mà còn có mặt ở các nước khác như San Francisco, Hồng Kông..., đánh dấu một bước tiến xa hơn và dài hơn trong hành trình chinh phục thị trường nước ngoài của người thợ thủ công Việt, bước ra khỏi đất nước bảo hộ.

Theo các tư liệu được trưng bày tại triển lãm, thời thuộc địa Pháp, Hà Nội là nơi diễn ra cuộc đấu xảo quy mô lớn, nơi hội tụ kỹ nghệ các ngành nghề của Thủ đô và nhiều quốc gia khác. Mô hình này nhanh chóng thu hút nhiều thợ từ các làng nghề hội tụ về Hà Nội.

Tham gia đấu xảo, người thợ còn được hưởng lương và lợi nhuận từ các sản phẩm. Dù sau đó vì hoàn cảnh lịch sử, chiến tranh dẫn đến việc chính quyền thuộc địa không tổ chức cuộc đấu xảo nào lớn như năm 1902 nhưng các cuộc đấu xảo trong nước vẫn được thực hiện. Trong đó, triển lãm mỹ nghệ ở Hà Nội do Hội Mỹ nghệ Việt - Pháp tổ chức ngày 8/12/1912 vẫn thu hút nhiều nghề tham gia.

Mặt khác, theo Trung tâm Lưu trữ quốc gia 1, Chiến tranh thế giới thứ nhất đã làm đình đốn một phần hoạt động kinh tế của người Pháp ở Đông Dương. Đến nay Trung tâm mới tìm thấy tài liệu liên quan đến các ngành nghề thủ công tham dự đấu xảo Hà Nội năm 1918. Đấu xảo tiếp còn tìm thấy trong tài liệu dừng lại ở năm 1938.

Sau này, đấu xảo chỉ còn ngôi nhà trung tâm được sử dụng làm nơi cất giữ những mẫu hàng thủ công nghiệp và nông nghiệp gọi là Bảo tàng Nông công thương nghiệp rồi trở thành một nơi dạy nghề cho người làm nghề thủ công.

Ngày nay, dấu vết của một khu đấu xảo nguy nga, tráng lệ một thời đã không còn lại gì. Câu chuyện về những người thợ tới Hà Nội để xem hội chợ, tranh tài nay chỉ còn được nghệ nhân làng nghề truyền tai nhau.

PGS Nguyễn Văn Huy - nguyên Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam chia sẻ: “Việc kết nối các di sản quá khứ với đời sống hiện tại là thông điệp quan trọng để giúp xã hội nhận thức một cách sâu sắc hơn vai trò của nghề thủ công và có trách nhiệm, nghĩa vụ làm tốt hơn bảo tồn, di sản nghề thủ công của chúng ta”.

Bài và ảnh: Cẩm Tú