Đặc sắc dòng tranh tâm linh

Từ trung tâm thành phố Huế, xuôi theo dòng sông Hương khoảng 9km, xã Phú Mậu, huyện Phú Vang, làng Lại Ân từ lâu đã nổi tiếng với nghề làm tranh dân gian. Làng Lại Ân là một trong những ngôi làng được hình thành khá sớm ở Đàng Trong. Ngày nay, làng có tên Nôm là Sình còn được biết đến như một làng văn vật của đất cố đô, nơi còn lưu giữ nghề làm tranh cổ truyền và một hội vật nổi tiếng, tổ chức vào ngày mồng mười tháng giêng âm lịch hàng năm: “Dù ai đi đó đi đây - Đến ngày Hội vật nhớ quay về Sình”.

Có lẽ do những truyền thống này mà nghề in tranh mộc bản ở Sình ngay từ khi ra đời đã không thuần túy là dòng tranh phục vụ cho các thú chơi tao nhã, mà chủ yếu là nhu cầu tín ngưỡng, dùng để thờ, để hóa trong các lễ cầu an, giải hạn. Tranh làng Sình vừa mang nét đẹp của văn hóa của làng của xã lại còn tượng trưng cho nét văn hóa đặc sắc của xứ Huế thơ mộng và góp phần làm phong phú cho dòng tranh dân gian của dân tộc.

Tranh dân gian làng Sình - một nét đẹp lâu đời của cố đô Huế.

Theo các bô lão trong làng, tranh làng Sình không chỉ được đánh giá cao về nghệ thuật tạo hình tranh dân gian mà nó còn gắn liền với chức năng tâm linh của xứ Huế. Đề tài chủ yếu phản ánh tín ngưỡng cổ xưa, ngoài ra các đề tài về tín ngưỡng thờ cúng còn có tranh Tố Nữ, tranh tả cảnh sinh hoạt của đời sống thường ngày. Trong dòng tranh phục vụ tín ngưỡng được chia làm 3 loại: tranh nhân vật, chủ yếu là tranh Tượng Bà thường vẽ một người phụ nữ mặc xiêm y rực rỡ với 2 tỳ nữ đứng hầu 2 bên và tranh con ảnh, gồm 2 loại ảnh xiêm hình đàn bà, đàn ông, tranh ông Điệu, ông Đốc, tờ bếp…; Tranh đồ vật vẽ các thứ áo, tiền và dụng cụ đốt cho cõi âm như áo ông, áo bà, áo binh tiền…; và Tranh súc vật như các loại gia cầm, voi, tranh 12 con giáp để đốt cho người cõi âm.

Qua bao biến cố, thăng trầm

Mặc dù là dòng tranh chính phục vụ cho nhu cầu tín ngưỡng của người dân Huế từ bao đời nay, xuất hiện trong các dịp cúng bái, lễ tết với nhu cầu sử dụng lớn như vậy, nhưng trải qua thăng trầm của lịch sử, tranh làng Sình đang dần bị mai một. Từ sau 1945 khi chiến tranh loạn lạc chẳng mấy ai để ý đến chuyện thờ cúng cho đúng với truyền thống, lễ nghi. Tranh giấy làng Sình làm ra bán không ai mua, người dân bỏ giấy, bỏ mực chuyển sang làm những nghề khác để mưu sinh. Sau năm 1975, tranh Sình bị xem là văn hoá phẩm dị đoan, tiếp tay cho các lễ nghi cúng bái rườm rà… nên bị cấm sản xuất, ván khắc bị thu hồi, đốt phá. Từ đó, dân cư bỏ nghề chuyển sang nghề khác, cả làng chỉ còn vỏn ven ba hộ dân bám đuổi với nghề làm tranh truyền thống.

Ngày nay, cuộc sống thay đổi, ý thức con người cũng thay đổi, muốn tìm về những giá trị tinh thần đã nhạt phai. Năm 2007, tranh được tôn vinh như một di sản văn hóa của dân tộc cần được gìn giữ, bảo tồn. Cùng với sự quan tâm của Nhà nước là sự phát triển của loại hình Du lịch văn hóa làng nghề đã tạo điều kiện hồi sinh cho tranh cổ Làng Sình. Tranh Làng Sình đã dần lấy lại được hình ảnh và vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa, xã hội của một làng tranh truyền thống. Nhiều đề tài nghiên cứu, nhiều nghệ nhân cũng đã khẳng định giá trị nghệ thuật và giá trị văn hóa của tranh làng Sình trong đời sống, đặc biệt là những giá trị trong đời sống tâm linh.

Trước nhu cầu của thị trường, nghề làm tranh giấy truyền thống làng Sình có cơ hội phục hưng. Từ việc đứng trước nguy cơ biến mất, tới vài hộ dân, đến thời điểm này, làng Sình có 32 hộ làm nghề tranh truyền thống, chủ yếu làm lúc nông nhàn. Những ngày vào mùa du lịch, không khí vẽ tranh của người dân tại làng Sình lại càng thêm hối hả, tất bật để kịp phục vụ cho du khách khi về tham quan làng nghề này.

Trải qua hơn 400 năm hình thành và phát triển, tuy có lúc tưởng chừng sẽ mai một, nhưng Tranh làng Sình vẫn vươn mình phát triển và hòa nhập với thời đại trở thành nét đặc trưng rất riêng thu hút khách du lịch của cố đô Huế. Vì vậy, những nghệ nhân nơi đây luôn mong muốn bảo tồn và phát huy hết giá trị của tranh dân gian làng Sình như một nét đẹp lâu đời của vùng đất cố đô này.

Bài và ảnh Mộc Tâm