Mới đây EFTA và Việt Nam ký một hiệp định thương mại tự do toàn diện tại Hà Nội. EFTA gồm bốn nước: Na Uy, Thụy Sĩ, Iceland và Liechtenstein. Đây là kết quả của gần 14 năm đàm phán. Phía Việt Nam đặt mục tiêu đưa hiệp định vào thực thi từ đầu năm 2027.

Từ ngày 1/1/2024, Thụy Sĩ đã miễn thuế nhập khẩu hàng công nghiệp, bất kể hàng đến từ nước nào. Theo biểu thuế, nhóm này gồm các chương 25 đến 97. Gốm sứ, đồ gỗ, mây tre đan hay hàng dệt thêu về nguyên tắc nằm trong phạm vi đó, song mỗi mã hàng vẫn cần được đối chiếu cụ thể.

Do đó hiệp định không tạo ra bước nhảy về thuế cho hàng thủ công. Nhưng nó vẫn quan trọng, vì khi hiệp định có hiệu lực, các nước EFTA cam kết duy trì việc xóa bỏ thuế với hàng công nghiệp có xuất xứ Việt Nam. Ưu đãi từ chỗ tùy ý trở thành cam kết ràng buộc, điều mà nhà nhập khẩu cần khi ký hợp đồng dài hạn.

Thụy Sĩ vẫn thu thuế nhóm nông sản và thực phẩm chế biến khác theo trọng lượng, còn hiệp định cải thiện tiếp cận thị trường dựa trên lợi ích và độ nhạy cảm của từng bên. Các làng nghề chế biến thực phẩm nên theo dõi biểu cam kết chi tiết. Với nhóm này, quy tắc xuất xứ cũng đáng để tâm. Nhiều quy tắc theo hàng hóa dùng tiêu chí giá trị, phần lớn ở mức 70% làm phương án thay thế, và người xuất khẩu Việt Nam dùng giấy chứng nhận xuất xứ. Với hàng công nghiệp đã có thuế suất 0, nhà nhập khẩu Thụy Sĩ không cần chứng từ xuất xứ ưu đãi để hưởng mức này.

Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng và Ngài Guy Parmelin, Tổng thống Liên bang Thụy Sĩ năm 2026, Bộ trưởng Bộ Kinh tế, Giáo dục và Nghiên cứu Liên bang Thụy Sĩ

Ngay sau lễ ký kết tại Diễn đàn Kinh tế Thụy Sĩ – Việt Nam nhận định của Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng càng làm rõ điểm này thành công của Hiệp định không nên được đo bằng số dòng thuế được cắt giảm, mà bằng những dự án được triển khai, công nghệ được chuyển giao, chuỗi cung ứng được hình thành và năng lực cạnh tranh được nâng lên. Với làng nghề, đây chính là thông điệp thực chất nhất.

Phần quan trọng nhất với làng nghề là hiệp định đã có các quy định về nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp, chỉ dẫn địa lý và bản quyền, kèm biện pháp biên giới, cùng điều khoản riêng về nguồn gen và tri thức truyền thống liên quan. Sản phẩm chưa đăng ký bảo hộ sẽ khó đòi quyền lợi khi bị sao chép, còn sản phẩm đã có nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý hay kiểu dáng đăng ký sẽ có cơ sở pháp lý vững hơn.

Tổng thống Thụy Sĩ Guy Parmelin cũng nhấn mạnh rằng VEFTA không chỉ là công cụ thương mại, mà là một cam kết chiến lược mang lại sự chắc chắn về pháp lý. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với làng nghề, nơi tri thức truyền thống và kiểu dáng sản phẩm dễ bị sao chép nhưng lâu nay thiếu cơ chế bảo vệ xuyên biên giới.

Cùng với đó là tiêu chuẩn và phát triển bền vững khi tại Chương SPS và TBT đã thiết lập cơ chế tham vấn, đầu mối liên lạc và nghĩa vụ minh bạch thông tin. Chương về thương mại và phát triển bền vững có cam kết về lao động và môi trường, trong đó có quản lý bền vững tài nguyên rừng. Điều này gắn trực tiếp với làng nghề dùng gỗ, mây, tre: hồ sơ nguồn gốc nguyên liệu và điều kiện lao động sẽ ngày càng có trọng lượng khi làm việc với đối tác châu Âu.

Cuối năm 2025, Thụy Sĩ có khoảng 9,1 triệu dân thường trú. Quy mô nhỏ, nhưng GDP bình quân đầu người năm 2025 khoảng 114.769 USD, đứng thứ 5 trong 197 nền kinh tế, theo số liệu Ngân hàng Thế giới. Đây là chỉ số kinh tế vĩ mô, không phải thu nhập thực của từng hộ, nhưng cho thấy sức mua thuộc nhóm cao nhất thế giới.

Sản phẩm thủ công truyền thống tại các làng nghề đứng trước cơ hội mở rộng xuất khẩu và được bảo hộ tri thức bản địa nhờ hiệp định VEFTA.

Hàng thủ công Việt vẫn còn dư địa ở đây. Năm 2025, thương mại EFTA - Việt Nam đạt 4,8 tỷ euro. Hàng nhập từ Việt Nam chủ yếu là máy móc điện, giày dép và may mặc, còn thủ công mỹ nghệ chưa nằm trong nhóm dẫn đầu. Về năng lực trong nước, theo Bộ Công Thương, xuất khẩu thủ công mỹ nghệ năm 2023 đạt khoảng 3,5 tỷ USD. Hiệp hội Làng nghề Việt Nam cho biết con số gần 4 tỷ USD năm 2024, với hơn 5.400 làng nghề. Riêng năm 2024, nhóm mây tre, cói, thảm đạt hơn 804 triệu USD, gốm sứ hơn 674 triệu USD. Nền tảng đã có, vấn đề là đưa nó vào một thị trường mới.

Việc nên làm là rà lại mã hàng và đối chiếu biểu thuế khi văn bản đầy đủ được công bố. Sau đó, lập hồ sơ nguồn gốc nguyên liệu và quy trình sản xuất, đồng thời đăng ký nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý hoặc kiểu dáng cho sản phẩm chủ lực. Với hộ sản xuất nhỏ, liên kết thành hợp tác xã hoặc cụm làng nghề giúp đủ quy mô đơn hàng và chia sẻ chi phí chứng nhận.

Doanh nghiệp cũng không phải tự xoay xở. Hiệp định có chương riêng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, yêu cầu các bên công bố thông tin thương mại trên các trang web mở, chủ yếu bằng tiếng Anh, cùng chương hợp tác nâng cao năng lực. Tại buổi hội kiến ngày 18/10, Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng cũng đề nghị Thụy Sĩ tiếp tục hỗ trợ doanh nghiệp Việt qua SIPPO và Dự án SwissTrade.

Hiệp định không phải tấm vé đưa hàng thủ công vào thẳng thị trường Thụy Sĩ. Nhưng nó cố định mức thuế 0, đặt ra luật chơi rõ ràng về xuất xứ, tiêu chuẩn và sở hữu trí tuệ, và mở thêm kênh hỗ trợ cho doanh nghiệp nhỏ. Ai chuẩn bị hồ sơ và thương hiệu từ sớm sẽ có lợi thế khi hiệp định có hiệu lực.