“Dừng lại” và “Bắt đầu”

Sinh năm 1982 tại phố Hai Bà Trưng, Hà Nội, anh Nguyễn Hoàng Tùng đến với nghệ thuật kịch câm từ khi mới 5 tuổi. Ít ai nghĩ rằng những bài học hình thể đầu tiên tại Cung Thiếu nhi Hà Nội lại trở thành khởi đầu cho hành trình theo đuổi một loại hình nghệ thuật đặc thù, cũng là con đường mà sau này anh dành nửa đời nghiên cứu.

Nghệ sĩ Hoàng Tùng là người đưa kịch câm đến với nhiều sân khấu, tham gia biểu diễn tại nhiều sự kiện lớn nhỏ ở cả trong và ngoài nước.

Thời điểm đó, anh Tùng là một đứa trẻ nhút nhát, ít nói. Với mong muốn con trở nên tự tin, mạnh dạn hơn, mẹ đưa anh đến lớp học kể chuyện tại Cung Thiếu nhi Hà Nội. Tại đây, anh Tùng có dịp được tiếp xúc với bộ môn kịch câm, được nhận biết đến khả năng biểu đạt của cơ thể trong nghệ thuật biểu diễn. Anh đặc biệt hứng thú với cách người diễn viên có thể tạo ra một thế giới tưởng tượng chỉ bằng động tác và biểu cảm mà không cần lời thoại.

Tuy nhiên, kịch câm khi ấy mới chỉ là một phần nhỏ trong chương trình học. Sau thời gian tham gia các lớp năng khiếu, anh chưa có điều kiện tìm hiểu sâu hơn về loại hình nghệ thuật này. Niềm yêu thích thuở nhỏ vì thế tạm thời gián đoạn.

Mãi cho đến năm 2005, khi Nghệ sĩ Nhân dân Lan Hương thành lập Câu lạc bộ Kịch thực nghiệm, anh mới có cơ hội tìm hiểu chuyên sâu hơn với bộ môn này. Tại đây, anh được học tập, thực hành và tiếp cận nhiều kỹ thuật biểu diễn kịch câm. Lúc bấy giờ anh đang là sinh viên năm cuối Trường Đại học Sân khấu Điện ảnh Hà Nội.

Sau quá trình tích lũy, anh nhận được nhiều cơ hội tham gia các chương trình nghệ thuật. Tuy nhiên, sau một thời gian hoạt động, anh bắt đầu nhận thấy những giới hạn trong cách tiếp cận kịch câm của mình.

Nghệ sĩ Hoàng Tùng tham gia nhiều vở diễn ở các thể loại khác nhau, có thể kể đến một số vở diễn nổi bật như “Từ một ngã tư”, “Hồn Trương Ba da Hàng Thịt”, “Bạch đàn liễu”, “Quẫn”....

Theo anh, nhiều kỹ thuật biểu diễn mà anh được học và thực hành trong thời gian dài vẫn chủ yếu xoay quanh những động tác quen thuộc. Chẳng hạn như nâng, đẩy hoặc kéo một quả bóng vô hình đã trở thành bài tập phổ biến. Những động tác này có thể được thực hiện chính xác, nhưng nếu chỉ dừng lại ở việc tái hiện kỹ thuật, chúng khó tạo nên sự khác biệt. Trăn trở này khiến anh đặt câu hỏi về khả năng phát triển của kịch câm trong bối cảnh những phương thức biểu diễn cũ dần trở nên quen thuộc với công chúng.

Bước ngoặt đến vào năm 2010, khi anh Tùng có dịp xem nghệ sĩ kịch câm Nhật Bản Iimuro Naoki biểu diễn tại Festival Huế. Những gì được chứng kiến đã khiến anh thay đổi cách nhìn về loại hình nghệ thuật này. Vẫn là những kỹ thuật hình thể quen thuộc, nhưng qua cách dàn dựng và tư duy sáng tạo của người nghệ sĩ, mỗi động tác lại có thể mở ra một câu chuyện, truyền tải những tầng ý nghĩa khác nhau về cuộc sống. Sau đó, anh bắt đầu tìm hiểu sâu hơn về tư duy nội dung, đạo diễn và những phương pháp biểu diễn hiện đại.

Đi tìm sức sống mới cho ngôn ngữ không lời

Năm 2014, trong chuyến đi Nhật Bản theo chương trình tài trợ dành cho một số diễn viên, anh Tùng có cơ hội gặp gỡ trực tiếp nghệ sĩ Iimuro Naoki. Cuộc trò chuyện với nghệ sĩ ấy đã giúp anh mở rộng cách nhìn về kịch câm. Cùng với việc sau nhiều năm tích lũy kinh nghiệm, nghệ sĩ Hoàng Tùng bắt đầu hình thành ý tưởng cho chương trình kịch câm đầu tiên do mình thực hiện.

Nghệ sĩ Hoàng Tùng nhiệt tình thị phạm, hướng dẫn các em cách biểu đạt đúng với tâm lý và hoàn cảnh nhân vật

Tuy nhiên, trở về Việt Nam, khi anh Tùng đề xuất Nhà hát Tuổi trẻ đầu tư cho vở diễn “Kịch câm trở lại”, anh không nhận được sự đồng thuận. Anh hiểu rằng, trong điều kiện thị trường lúc bấy giờ, việc bỏ kinh phí cho một chương trình kịch câm tiềm ẩn nhiều rủi ro. “Họ không thể đầu tư cho một mình tôi, họ còn phải nghĩ cho cả đoàn”, anh Tùng nói.

Không tìm được nguồn lực để triển khai, anh quyết định rời Nhà hát Tuổi trẻ sau 11 năm gắn bó, lựa chọn con đường hoạt động độc lập.

Không có một đơn vị đứng ra hỗ trợ, anh một mình phải tự đảm nhận nhiều công việc. Để giới thiệu vở diễn, anh đi phát tờ rơi tại các khu du lịch và khu vực phố cổ Hà Nội. Việc quảng bá chủ yếu dựa vào nguồn lực cá nhân bởi kinh phí còn hạn chế.

Sau quá trình chuẩn bị, tối 22/3/2015, chương trình độc diễn mang tên “Kịch câm trở lại” chính thức ra mắt tại Rạp Chuông Vàng tại số 72 Hàng Bạc, Hà Nội. Chương trình đã tạo được tiếng vang lớn cho nền nghệ thuật Việt Nam nói chung và kịch câm nói riêng, đưa khán giả đến gần hơn với kịch câm sau nhiều năm vắng bóng.

Tuy nhiên, sau vài đêm diễn, khán giả tới nhà hát xem anh cũng vơi dần. Thực tế này buộc anh Tùng phải nhìn lại cách mình đang đưa kịch câm đến với công chúng. Theo anh, không thể chỉ tổ chức các đêm diễn rồi chờ đợi khán giả tìm đến. Muốn loại hình nghệ thuật này được biết đến rộng rãi hơn, người nghệ sĩ cần chủ động đưa tác phẩm đến gần hơn với khán giả. “Khán giả xem tôi diễn họ rất vui, rất ủng hộ, chứng tỏ họ vẫn thích kịch câm. Vậy thì tôi sẽ mang kịch câm đến với khán giả”, anh nói.

Thay vì giới hạn kịch câm trong những sân khấu chuyên nghiệp, anh bắt đầu nhận lời biểu diễn tại trường học, sự kiện, chương trình giao lưu và các hoạt động cộng đồng. Kịch câm theo đó cũng xuất hiện ở nhiều nơi hơn và phục vụ nhiều nhóm công chúng khác nhau. Anh cũng dần có sự thay đổi trong tư duy làm nghề: “muốn duy trì sức sống của kịch câm, người nghệ sĩ không chỉ cần đầu tư cho chuyên môn mà còn phải quan tâm đến nhu cầu thưởng thức và khả năng tiếp cận của công chúng”.

Hành trình tiếp nối

Bên cạnh hoạt động biểu diễn, giảng dạy hiện là một trong những công việc chính của nghệ sĩ Hoàng Tùng. Anh hiện là Giảng viên tại Trường Đại học Sân khấu Điện ảnh Hà Nội.

Trong các buổi học, anh chú trọng quan sát từng chuyển động, biểu cảm và cách xử lý tình huống của sinh viên, rồi đưa hướng dẫn cụ thể cho học trò mình. Khi cần thiết, anh lại nhanh chóng bước lên sân khấu để thị phạm, minh họa cách xử lý một động tác hoặc phân cảnh, đồng thời giải thích lý do lựa chọn cách thể hiện đó.

“Theo em, nhân vật đang suy nghĩ gì?” - câu nói thường xuyên xuất hiện trong các tiết học của anh.

Nghệ sĩ Hoàng Tùng đã từng tham gia nhiều vở diễn khác nhau để phục vụ khán giả

Với nghệ sĩ Hoàng Tùng, kỹ thuật là nền tảng cần thiết nhưng chưa đủ để tạo nên một diễn viên. Người học phải biết tư duy về nhân vật, hiểu điều mình đang thể hiện và chủ động tìm kiếm cách biểu đạt phù hợp. Nếu người thầy làm thay toàn bộ quá trình sáng tạo, sinh viên khó hình thành tư duy nghệ thuật độc lập. Bởi vậy, anh thường khuyến khích học trò tự tìm lời giải cho những vấn đề trong vai diễn, kể cả khi kết quả ban đầu chưa thực sự hoàn thiện.

Cách giảng dạy này cũng xuất phát từ những trải nghiệm của chính anh trong quá trình theo đuổi nghệ thuật. Vì vậy, anh mong muốn sinh viên không chỉ tiếp thu những gì đã có mà còn biết đặt vấn đề, thử nghiệm và phát triển cách làm mới.

Nghệ sĩ Hoàng Tùng cũng từng trăn trở về tương lai của nghệ thuật kịch câm. Anh hiểu rằng để theo đuổi con đường nghệ thuật lâu dài, mỗi người cần có đủ đam mê, sự kiên trì và tinh thần chủ động học hỏi. Vì vậy, bên cạnh việc biểu diễn, anh dành tâm huyết cho công tác giảng dạy, mong muốn truyền lại những kinh nghiệm đã tích lũy cho thế hệ trẻ. Hành trình của Nghệ sĩ Hoàng Tùng vẫn đang tiếp diễn cùng niềm tin rằng nghệ thuật kịch câm sẽ còn có những chặng đường mới.

Kim Ngân