Một đoạn đường đất xóc

Chiều đông, trời nắng đẹp. Chúng tôi tìm về Kim Hoàng, cái nôi của dòng tranh dân gian vang bóng một thời, thất truyền đã hơn bảy thập kỷ. Cổng làng mới khang trang vừa đón lối, phía sau là những dãy nhà cao tầng san sát. Dấu vết một làng nghề xưa gần như đã khuất lấp.

Men theo con đường bê tông ven làng, hai bên vẫn còn vài khoảnh vườn nhỏ và những luống rau của người dân. Đi thêm một đoạn nữa, con đường bất chợt thu hẹp và chuyển sang nền đất đang thi công dở. Đoạn đường không dài, nhưng đủ gập ghềnh để buộc chúng tôi phải giảm tốc, cảm nhận rõ sự chuyển đổi giữa một làng nghề xưa và nhịp sống mới đang hình thành.

Không còn sân phơi tranh, không vương vấn mùi giấy mực mỗi độ đông đến xuân về, nghề tranh đã lặng lẽ rời khỏi đời sống sinh hoạt cộng đồng. Sự biến mất ấy diễn ra âm thầm và chậm rãi, đến mức khi người ta giật mình nhận ra, cả một dòng chảy văn hóa đã gần như đứt đoạn. Chỉ đến khi những dấu vết cuối cùng dần mờ đi, người ta mới nhận ra sự trống vắng mà nghề để lại. Và cũng từ đó, đâu đó trong những căn phòng nhỏ khuất lấp, mới xuất hiện những bàn tay lặng lẽ bắt đầu hành trình nối lại mạch nguồn tưởng chừng đã mất.

Một dòng tranh từng bị đứt mạch

Theo các tư liệu còn ghi lại, tranh Kim Hoàng từng phát triển mạnh vào đầu thế kỷ XX. Khi ấy, đây là dòng tranh phổ biến trong đời sống Bắc Bộ, đặc biệt mỗi dịp Tết.

Nhưng rồi, những biến cố nối tiếp đã khiến dòng tranh này rơi vào thất truyền. Trận lũ lớn năm 1915 đã cuốn trôi phần lớn ván in gỗ, vốn là thứ quan trọng nhất của làng nghề. Sau năm 1945, trong phong trào bài trừ mê tín dị đoan, nhiều tranh thờ, tranh dân gian bị đốt bỏ. Nghề tranh không còn điều kiện để tiếp tục tồn tại trong cộng đồng, và dần dần biến mất khỏi đời sống.

Tranh Kim Hoàng lưu giữ những nét đẹp cổ xưa

Khoảng hơn bảy mươi năm trôi qua, tranh Kim Hoàng gần như chỉ còn lại trong ký ức, trong những trang sách mỏng và vài hiện vật rải rác. Mạch nguồn sáng tạo ấy đã đứt đoạn từ lâu, không phải vì thiếu giá trị, mà vì không còn người làm, người dùng và không gian sống cho nó.

Sự thất truyền ấy không chỉ là mất đi một kỹ thuật, mà là sự đứt đoạn của một mạch ký ức văn hóa. Khi không còn tranh được treo trong nhà mỗi dịp Tết, không còn những câu chuyện xoay quanh hình ảnh môn thần, linh vật, làng quê, một phần đời sống tinh thần cũng lặng lẽ biến mất.

Căn phòng giữ nghề

Chúng tôi gặp cô Nguyễn Thị Bình trong căn phòng vẽ nhỏ, yên tĩnh và đầy ánh sáng. Cô hiện là Thạc sĩ - giáo viên Mỹ thuật, đồng thời là người dành nhiều năm lặng lẽ nghiên cứu và phục dựng tranh Kim Hoàng. Cô chọn để căn phòng và những vật liệu của nghề lên tiếng thay mình. Chỉ cần bước vào không gian ấy, người ta hiểu vì sao cô gắn bó với dòng tranh này.

Căn phòng phảng phất mùi giấy dó đã nhuộm màu, thơm nhẹ, rất đặc trưng. Những tấm giấy đỏ cam được xếp thành chồng ngay ngắn. Các ván in gỗ được đặt cẩn thận sát tường như những vật quý giá. Cô chia sẻ rằng trong căn phòng ấy vẫn còn những tấm ván in đã hơn trăm năm tuổi, được truyền lại từ thời ông ngoại. Trên bề mặt ván, những vết xước sâu hoắm vẫn còn hằn rõ, như mang theo ký ức của những năm tháng khắc nghiệt sau lũ lụt, chiến tranh và nạn đói. Khi ấy, các ván in còn sót lại từng bị người dân tận dụng làm cửa chuồng, đậy chum tương, chum cà, vại muối hay kê thái bèo ngoài ao.

Nghe cô kể, chúng tôi không khỏi chùng lại. Một ván in từng mang theo cả một giai đoạn văn hóa, đã có lúc chỉ được coi như một vật dụng đời thường. Chạm tay vào bề mặt ván in cũ, chúng tôi cảm nhận rất rõ sự mong manh của di sản: chỉ cần một chút vô tình, một dòng chảy văn hóa có thể biến mất không dấu vết.

Căn phòng không chỉ có màu sắc, mà còn có âm thanh. Tiếng lật giở từng tờ giấy dó nghe sột soạt, đậm hơn và giòn hơn tiếng giấy thường. Cô Bình rút từ trong tủ ra một xấp giấy bản thảo, những tờ giấy có tuổi đời cả chục năm, đã ngả màu ngà. Trên đó là những nét vẽ in, những dòng chú thích nhỏ mang đầy tâm tư. Mỗi tờ giấy như một trang nhật ký về hành trình giải mã.

Đi một mình để hiểu hết cái hồn của tranh

Căn phòng nhỏ ấy là kết quả của một hành trình dài cô Bình tự mày mò, bắt đầu từ năm 1999 khi bước vào con đường học vẽ chuyên nghiệp. Tuy vậy, phải nhiều năm sau, tranh Kim Hoàng mới thực sự trở thành mối bận tâm lớn trong suy nghĩ của cô.

Con đường đến với dòng tranh này không khởi đầu từ xưởng vẽ hay một người thầy truyền nghề trực tiếp, mà từ những trang sách cũ, hiếm, không dễ tìm và cũng không dễ đọc. Cô kể, có một giai đoạn dài, việc phục dựng gần như chỉ dựa vào việc đọc, ghi chép rồi đối chiếu từng chi tiết nhỏ còn sót lại. Năm 2016 sau dự án “Khôi phục tranh dân gian Kim Hoàng của bà Nguyễn Thị Thu Hòa - Giám đốc Trung tâm Bảo tàng gốm sứ Việt Nam cho ra đời cuốn sách “Tranh dân gian Kim Hoàng” và cuốn sách “Tranh dân gian Việt Nam” của nhà sưu tầm của Maurice Durand và nhiều tư liệu liên quan khác là cơ sở để nghiên cứu chính thống, sở hữu được cuốn sách này cô phải đầu tư không ít thời gian, công sức và tài chính cho việc này.

Năm 2018, khi tiếp tục học nâng cao, tình yêu và quyết tâm với tranh Kim Hoàng trong cô mới thực sự trỗi dậy. Không có người truyền nghề trực tiếp, cô phải tự mày mò từng bước, từ nhuộm giấy, truy tìm nguồn gốc màu sắc, đến bố cục và kỹ thuật in. Mỗi lần thử là một lần đối diện với sai sót. Có những công đoạn phải làm đi làm lại. Mỗi lần sai là thêm thời gian, thêm chi phí.

“Có lúc tôi cũng thấy rất khó khăn,” cô thừa nhận. “Nhưng sau này nghĩ lại, việc không được giúp đỡ có lẽ cũng là một may mắn. Tôi phải đi sâu, phải tự đặt câu hỏi, tự tìm câu trả lời cho những điều mình trăn trở.”

Chính quá trình tự lần mò ấy, từ những năm 1999 khởi đầu cho đến bước ngoặt 2018, đã rèn cho cô một sự kiên nhẫn đặc biệt và hình thành cách tiếp cận riêng: cẩn trọng, kiên trì và đầy trách nhiệm. “Với tôi, đó không chỉ là học kỹ thuật, mà là cuộc hành trình thấu hiểu tận cùng cái hồn của một dòng tranh tưởng đã thất truyền”, cô nói khẽ, giọng ngắt quãng, mỗi câu chữ đều mang theo sự nâng niu, như cách người ta chạm tay vào một di sản vừa được tìm lại.

Trong quá trình nghiên cứu, cô nhận thấy rõ đặc điểm, kĩ thuật làm tranh Kim Hoàng là nét trung gian đứng giữa dòng tranh Đông Hồ và Hàng Trống. Người làm tranh Kim Hoàng đã chắt lọc tạo kết hợp từ kĩ thuật làm tranh của Đồng Hồ và Hàng Trống để tạo nên kĩ thuật làm tranh Kim Hoàng với nét đặc trưng riêng.

Ngày xưa, khi nhà tranh vách đất phổ biến, mỗi dịp Tết đến, người dân lại dán tranh mới lên tường. Xưa kia, khi nhà người dân còn sống trong nhà tranh vách đất thì mỗi dịp Tết đến xuân về những bức tranh dân gian mua bán nhộn nhịp vào dịp cuối năm tranh mới lên được dán để trang hoàng nhà cửa. Do nhu cầu rất lớn của người dân xứ Đoài nên tranh Đông Hồ và Hàng Trống không đáp ứng đủ. Tranh Kim Hoàng ra đời trong bối cảnh ấy để đáp ứng nhu cầu của người dân nơi đây, vì thế nên tranh Kim Hoàng vừa gần gũi đời sống, vừa mang vẻ đẹp tinh tế.

“Vẻ đẹp của tranh Kim Hoàng không phải là cái nhìn thấy ngay mà là phải ngắm lâu, ngắm kĩ mới thấy được hồn cốt của nó”, cô nói.

Đối diện với câu hỏi nên giữ nguyên truyền thống hay thay đổi để thích ứng với đời sống hôm nay, cô Bình cho rằng điều quan trọng nhất cần giữ là tinh thần của tranh. Với cô, “đi cùng cái mới” trước hết là điều chỉnh cách tổ chức công việc: từ chuẩn bị giấy, màu đến thao tác in, sao cho gọn gàng, chỉn chu hơn, phù hợp với điều kiện hiện tại. Những thay đổi ấy nhằm giúp người làm tranh đỡ vất vả, nhưng vẫn giữ được kỹ thuật cốt lõi. “Nếu cứ giữ nguyên mọi thứ trong một bối cảnh đã khác, nghề rất khó tồn tại. Ngược lại, thay đổi quá nhanh, tranh sẽ mất đi bản sắc,” cô chia sẻ. Việc giữ thế cân bằng này, theo cô, là một quá trình thận trọng và lâu dài.

Tháng 10/2024, cô tổ chức một chuyên đề dạy tranh Kim Hoàng cho 120 giáo viên Mỹ thuật cốt cán, với sự tham dự của đại diện các ban ngành. Với cô, đó không phải là một sự kiện lớn, mà là một khởi đầu nhỏ để dòng tranh đã từng thất truyền này có cơ hội được nhìn nhận nghiêm túc hơn trong giáo dục và đời sống.

“Có, nhưng với những người yêu nó”

Chúng tôi hỏi cô: nếu có người muốn học nghề, cô có sẵn sàng dạy không? Cô cười, suy nghĩ một lát rồi hỏi lại: “Cháu nghĩ xem?”. Khi chúng tôi còn lúng túng, cô nói tiếp, chậm rãi: “Có, nhưng là với những người thật sự yêu và thích nó”.

Cô nhấn mạnh vào hai chữ “yêu” và “thích”, như một điều kiện cần để việc học nghề có thể bắt đầu. Với cô, việc truyền nghề không đơn thuần là hướng dẫn thao tác, mà đòi hỏi người học phải sẵn sàng dành thời gian, sự kiên nhẫn và sự gắn bó lâu dài. Trong bối cảnh một nghề từng bị đứt đoạn, sự thận trọng ấy phản ánh cách cô lựa chọn người học không chạy theo số lượng, mà đặt trọng tâm vào sự phù hợp.

Câu trả lời ấy khiến chúng tôi lặng đi, như chạm vào sự kỹ lưỡng của một người đã đi qua nhiều ngờ vực và tự vấn. Cô từng rất e ngại, chưa bao giờ nghĩ mình có thể làm được. Nhưng khi đi đủ sâu, đủ lâu, những bước đầu tiên đã thành hình.

Chạm vào nghề

Chúng tôi được trải nghiệm in nét đầu tiên từ bản khắc. Tay run run, nhẹ đến mức sợ giấy rách. Cô Bình cười, bảo cứ in đi, giấy rất dai, đã qua công đoạn nhuộm màu nên không sao.

Cô Bình trực tiếp hướng dẫn làm tranh Kim Hoàng. (Ảnh: Anh Thư)

Chỉ khi bắt đầu thao tác, chúng tôi mới hiểu vì sao cô nói nghề này không thể học vội. Tay phải đủ nhẹ để giữ giấy, nhưng cũng đủ dứt khoát để nét in không nhòe. Mỗi động tác đều chậm và có chủ ý. Cô Bình đứng sát bên, quan sát kỹ từng bước, thỉnh thoảng khẽ nhắc: “Cứ làm đi, đừng sợ”. Trong khoảnh khắc ấy, nghề không còn là khái niệm hay câu chuyện lịch sử, mà hiện ra rất cụ thể ở cảm giác đầu ngón tay, ở sự cẩn trọng trước từng thao tác, và ở ý thức rằng chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể làm hỏng cả một tờ tranh.

Cô kiên nhẫn hướng dẫn từng bước. Cả nhóm chúng tôi cúi sát mặt bàn, hí hoáy in những nét đầu tiên. Khi bức tranh vừa hoàn thành, cô nhẹ nhàng cầm lên, lặng im ngắm nhìn rất lâu. Mắt cô khẽ rung, niềm vui hiện ra rất nhẹ, khi giá trị văn hóa mà cô đã mày mò, nâng niu suốt nhiều năm cuối cùng cũng hiện hữu thành hình. Trên bàn, những bản thảo, những bức vẽ đầu tiên được xếp ngay ngắn. “Còn thiếu nhiều tinh tế lắm”, cô nói, nhưng trong từng nét vẽ, có thể thấy sự nâng niu rất thật.

Để không đứt đoạn lần nữa

Cô Bình mong tranh Kim Hoàng được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể, được phát triển thành làng nghề, được ứng dụng rộng rãi trong đời sống hằng ngày: từ tranh Tết, tranh lì xì, đến những vật dụng mang tinh thần Kim Hoàng.

Theo cô Bình, việc giữ cho dòng tranh không rơi vào quên lãng lần nữa không nằm ở những kế hoạch lớn. Điều quan trọng trước hết là làm cho tranh tiếp tục được vẽ, được in, được nhìn thấy trong đời sống. Từ việc đưa vào giảng dạy, tổ chức chuyên đề, đến những ý tưởng ứng dụng vào vật dụng quen thuộc, tất cả đều nhằm tạo ra một sự hiện diện bền bỉ. Chỉ khi tranh còn được sử dụng, còn được chạm tới, nó mới thực sự có cơ hội sống trong bối cảnh hôm nay.

Chúng tôi chào cô ra về, rời đi khi nắng đã nhạt, lại băng qua đoạn đường đất xóc nảy, gập ghềnh lúc đến. Trên tay chúng tôi là bức tranh Kim Hoàng chưa đi đủ các công đoạn, nhưng đã thấm đẫm hồn cốt, cái đẹp và sự tinh tế từ một bàn tay.

Giữ bức tranh ấy trong tay, chúng tôi chợt nghĩ, hồi sinh một dòng tranh cũng giống như nâng niu một tấm ván in cũ vừa được tìm về. Cả hai đều mong manh, quý giá, và chất chứa một niềm mong mỏi về sự may mắn và tiếp nối, để những giá trị văn hóa không bao giờ bị đứt đoạn một lần nữa trong nhịp sống hôm nay.

Hữu Phước