Ông Tố cặm cụi bên những miếng xương bò

Giữa nhịp sống hiện đại đang cuộn chảy từng ngày, ở một góc nhỏ của thành phố Huế vẫn có một người lặng lẽ giữ gìn ký ức xưa bằng đôi bàn tay cần mẫn. Đó là ông Đặng Văn Tố – người đã gần 50 năm gắn bó với nghề làm xăm hường, và cũng gần như là nghệ nhân duy nhất ở Huế còn theo đuổi trọn vẹn nghề thủ công đặc biệt này.

Trong căn nhà nhỏ tại Khu tái định cư Hương Sơ, phường Hương An, không gian dường như tách biệt với nhịp sống bên ngoài. Không có tiếng máy móc ồn ào, chỉ có mùi xương phơi khô, mùi gỗ cũ và ánh đèn vàng hắt xuống chiếc bàn nhỏ đã theo ông suốt nhiều năm. Ở đó, ông Đặng Văn Tố vẫn đều đặn bắt đầu ngày mới bằng những công việc quen thuộc: lựa xương, mài nhẵn, khắc chữ. Những động tác chậm rãi, chính xác, lặp đi lặp lại như một thói quen ăn sâu vào đời sống. Với ông, xăm hường không chỉ là nghề mưu sinh, mà là một phần đời sống, một phần ký ức gắn liền với Huế xưa – thứ ký ức mà ông nâng niu, giữ gìn bằng cả sự kiên nhẫn và lòng yêu nghề.

Xăm hường vốn có nguồn gốc từ chốn cung đình triều Nguyễn. Ngày trước, đây là trò chơi tao nhã của vua chúa, quan lại, mang tính trí tuệ và giải trí, thường xuất hiện trong những dịp lễ Tết, những ngày xuân thong thả. Trò chơi không chỉ đòi hỏi sự may mắn, mà còn cần sự tính toán, hiểu biết về thứ bậc, vai trò của từng thẻ xăm. Theo thời gian, xăm hường dần rời khỏi hoàng cung, đi vào đời sống dân gian, trở thành thú vui quen thuộc của người Huế mỗi độ xuân về. Trong ký ức của nhiều người lớn tuổi, những ngày Tết xưa không thể thiếu hình ảnh cả gia đình quây quần bên mâm xăm hường, tiếng cười nói rộn ràng, xen lẫn sự hồi hộp chờ đợi từng lượt rút thẻ.

Với nhiều gia đình, xăm hường không chỉ là trò chơi, mà còn là sợi dây gắn kết các thế hệ. Ông bà chậm rãi giảng giải luật chơi cho con cháu, cha mẹ vừa chơi vừa nhắc lại những câu chuyện xưa, để rồi qua từng quân xăm, những giá trị gia đình, nếp sống Huế cũng được truyền đi một cách tự nhiên, nhẹ nhàng.

Điểm đặc biệt của xăm hường Huế nằm ở chất liệu xương bò – thứ nguyên liệu tưởng chừng thô ráp nhưng lại mang trong mình vẻ đẹp mộc mạc, bền bỉ theo năm tháng. Không phải loại xương nào cũng dùng được. Xương phải già, chắc, ít tạp chất, được xử lý kỹ lưỡng qua nhiều công đoạn: rửa sạch, ngâm, phơi khô, mài nhẵn rồi mới đưa vào khắc. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự kiên nhẫn và kinh nghiệm, bởi chỉ cần một sơ suất nhỏ, miếng xương có thể nứt, hỏng, không thể sử dụng. Có những mẻ xương phải bỏ đi gần hết, nhưng ông Tố vẫn chấp nhận, bởi với ông, chất lượng luôn quan trọng hơn số lượng.

Trên từng thẻ xăm hường, ông Tố khắc những ký tự chữ Hán, chữ Nôm cùng các hình trạng mang ý nghĩa riêng.

Trên từng thẻ xăm hường, ông Tố khắc những ký tự chữ Hán, chữ Nôm cùng các hình trạng mang ý nghĩa riêng. Những đường nét tuy nhỏ bé nhưng phải rõ ràng, cân đối, đều tay. Chỉ cần lệch một chút, quân xăm sẽ mất đi giá trị thẩm mỹ lẫn ý nghĩa sử dụng. Mỗi bộ xăm hường hoàn chỉnh gồm nhiều thẻ khác nhau, tượng trưng cho thứ bậc, vai trò, điểm số trong trò chơi. Vì thế, người làm nghề không chỉ cần đôi tay khéo léo, mà còn phải hiểu rõ cấu trúc, luật chơi và ý nghĩa văn hóa ẩn sau từng quân xăm. Đó là sự kết hợp giữa tay nghề thủ công và tri thức dân gian – điều không dễ truyền đạt trong ngày một ngày hai.

Có lẽ cũng chính sự công phu ấy đã khiến nghề làm xăm hường dần mai một theo thời gian. Khi đồ chơi hiện đại ngày càng phổ biến, những trò chơi dân gian xưa cũ không còn giữ được vị trí như trước trong đời sống thường nhật. Lớp trẻ ít người mặn mà học nghề, bởi thu nhập không cao, lại đòi hỏi nhiều công sức và thời gian. Nhiều nghệ nhân đã bỏ nghề, nhiều xưởng xưa chỉ còn tồn tại trong ký ức của những người lớn tuổi. Giữa bối cảnh ấy, sự bền bỉ của ông Tố càng trở nên đáng quý.

Suốt gần nửa thế kỷ, ông Tố vẫn đều đặn làm nghề, có lúc bán được nhiều, có lúc chỉ lác đác vài bộ mỗi tháng. Khách của ông không chỉ là người Huế, mà còn là du khách, những người yêu văn hóa truyền thống, những người tìm mua xăm hường như một món quà mang đậm dấu ấn Cố đô. Có người mua để chơi, có người mua để trưng bày, có người chỉ đơn giản muốn giữ lại một phần ký ức Huế trong ngôi nhà của mình. Mỗi lần có khách tìm đến, ông lại kiên nhẫn kể chuyện về nghề, về luật chơi, về những ngày Tết xưa – như thể đang truyền lại một phần ký ức mà ông sợ rằng, nếu không nói ra, sẽ dần bị quên lãng.

Với ông, niềm vui lớn nhất không nằm ở số tiền kiếm được, mà ở việc nghề vẫn còn người biết đến, trò chơi xưa vẫn còn người nhớ. Ông từng truyền nghề cho con cháu, mong rằng sẽ có người tiếp nối, để xăm hường không chỉ tồn tại trong sách vở hay bảo tàng, mà vẫn hiện diện trong đời sống, dù là khiêm tốn và lặng lẽ.

Giữa Huế hôm nay, một thành phố đang chuyển mình mạnh mẽ, hướng đến hiện đại và hội nhập, những nghề thủ công như xăm hường có thể không ồn ào, không tạo ra giá trị kinh tế lớn, nhưng lại góp phần làm nên chiều sâu văn hóa cho vùng đất này. Đó là những giá trị không dễ đo đếm bằng con số, nhưng lại bền bỉ tồn tại qua thời gian, âm thầm nuôi dưỡng bản sắc Huế.

Hình ảnh ông Tố cặm cụi bên những miếng xương bò, từng nét khắc chậm rãi hiện lên dưới ánh đèn, gợi nhớ về một Huế xưa, nơi con người sống chậm, trân trọng từng chi tiết nhỏ trong đời sống tinh thần. Và có lẽ, chính những con người thầm lặng như ông đã và đang giữ cho Huế một vẻ đẹp rất riêng: trầm mặc, sâu lắng, nhưng bền bỉ và giàu bản sắc.

Trong dòng chảy không ngừng của thời gian, nghề làm xăm hường hôm nay có thể chỉ còn lại trong một góc nhỏ của thành phố. Nhưng chừng nào vẫn còn những người như ông Đặng Văn Tố, thì chừng đó, hồn cốt của trò chơi cổ và của Huế xưa vẫn còn được gìn giữ, nhẹ nhàng nhưng bền bỉ, như chính tính cách của mảnh đất Cố đô.