Đây không chỉ là dịp tri ân tiền nhân đã khai mở và truyền dạy nghề nấu rượu, mà còn là sự kiện văn hóa khẳng định sức sống bền bỉ của làng nghề hơn hai thế kỷ.

Tưởng nhớ Tổ nghề, kết nối mạch nguồn truyền thống

Trong không khí trang nghiêm của khói hương đầu xuân, các bậc cao niên và đại diện các hộ nấu rượu thành kính dâng hương tưởng nhớ Tổ sư - người được người dân Làng nghề truyền thống rượu Bàu Đá gọi là cụ Hương Nghè, quê ở An Vinh, xã Bình Hòa, tỉnh Gia Lai.

Tương truyền, chính cụ là người đầu tiên truyền dạy phương pháp nấu rượu thủ công cho dân làng. Từ những mẻ rượu đầu tiên ấy, nghề nấu rượu dần bén rễ, trở thành kế sinh nhai và niềm tự hào của bao thế hệ hôm nay. Lễ giỗ Tổ hằng năm vì thế không đơn thuần là nghi lễ tâm linh, đó còn là ngày hội nghề, nơi con cháu nhắc nhau giữ chữ tín, giữ lửa nghề; nơi những bí quyết men lá, kỹ thuật chưng cất, cách giữ lửa liu riu… tiếp tục được trao truyền trong đời sống đương đại.

Làng nghề truyền thống rượu Bàu Đá ở xóm Tân Long, thôn Cù Lâm, xã An Nhơn Tây, tỉnh Gia Lai.

Nhắc đến rượu Bàu Đá là nói đến một thương hiệu “quốc tửu” gắn với địa danh thôn Cù Lâm, xã Nhơn Lộc, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định cũ – nay là xã An Nhơn Tây, tỉnh Gia Lai. Theo lời kể của các bậc cao niên, Làng nghề truyền thống rượu Bàu Đá đã hình thành từ thế kỷ XVIII.

Có nhiều cách lý giải về tên gọi “Bàu Đá”, người thì cho rằng bắt nguồn từ bàu nước trong làng, nơi có mạch nước ngầm tinh khiết dùng nấu rượu; người khác lại kể câu chuyện về người phụ nữ tên Đấu phiêu bạt đến đây, mang theo bí quyết gia truyền và dân làng đọc trại thành “Bàu Đá” để ghi nhớ. Dẫu theo cách lý giải nào, điều không đổi là rượu Bàu Đá đã trở thành “quốc tửu” của đất võ. Năm 2019, UBND tỉnh Bình Định cũ công nhận Làng nghề rượu Bàu Đá là làng nghề truyền thống đánh dấu mốc quan trọng khẳng định giá trị văn hóa - lịch sử của địa phương.

Miễu Bàu Đá mới được xem là nhà Tổ để tổ chức Lễ giỗ Tổ thường niên.

Trưởng làng Nguyễn Ngọc Thương (73 tuổi) hành nghề nấu rượu từ năm 20 tuổi đến nay chia sẻ: Hiện làng còn 25 hộ nấu rượu, có 29 sản phẩm được công nhận OCOP 3 sao và 4 sao. Điểm làm nên danh tiếng rượu Bàu Đá chính là quy trình sản xuất thủ công được gìn giữ qua nhiều đời. Nguyên liệu chủ yếu là gạo nếp (hoặc đậu xanh), kết hợp với men lá gia truyền và nguồn nước giếng trong làng. Nước phải lấy từ giếng đá ong hoặc giếng đất nung có mạch ngầm từ Bàu đá, được người dân xem như “linh hồn” của rượu. Quy trình bắt đầu bằng việc nấu cơm nếp sao cho hạt chín đều, tơi xốp. Cơm sau đó được phơi nguội, trộn men đã giã mịn rồi ủ kín trong chum, vại. Thời gian ủ khô thường 3 ngày 3 đêm, tiếp đó thêm nước giếng Bàu Đá và ủ tiếp 2 ngày 2 đêm tùy điều kiện thời tiết.

Lễ cúng giỗ Tổ Làng nghề truyền thống rượu Bàu Đá

Khâu chưng cất kéo dài khoảng 6 giờ, đòi hỏi người thợ giữ lửa nhỏ, đều tay để nồi rượu sôi lăn tăn, hơi rượu bốc nhẹ mà không khê. Từng giọt rượu trong vắt, nồng êm được hứng ra, chứa trong bình gốm sứ để ổn định hương vị. Chính sự tỉ mỉ ấy tạo nên thứ rượu có độ cồn cao (khoảng 40 - 45 độ), trong suốt, hương thơm nồng mà không gắt, hậu vị ngọt thanh. Mỗi giọt rượu là kết tinh của kinh nghiệm, của tay nghề và cả đạo nghề đặt chất lượng lên trên lợi nhuận của người nấu rượu.

Các bậc cao niên trong làng nghề dâng nén hương tưởng nhớ Tổ sư là cụ Hương Nghè

Hồn cốt văn hóa và hướng phát triển du lịch làng nghề

Rượu Bàu Đá không chỉ là sản phẩm ẩm thực. Trong đời sống cộng đồng, rượu hiện diện trong lễ cưới, lễ giỗ, hội làng; là chén rượu kết tình bằng hữu, là lời mời khách phương xa để nói lên tính cách hào sảng, nghĩa tình của người xứ Nẫu.

Miễu Bàu Đá cũ Làng nghề truyền thống rượu Bàu Đá.

Giá trị cốt lõi của làng nghề nằm ở ba yếu tố: nguồn nước đặc hữu, men lá gia truyền và kỹ thuật giữ lửa thủ công. Ba yếu tố ấy hợp thành bản sắc, làm nên sự khác biệt giữa Bàu Đá với các loại rượu khác. Trong bối cảnh công nghiệp hóa, nhiều nơi chuyển sang sản xuất quy mô lớn, thì ở Cù Lâm, người dân vẫn kiên trì với chum vại, nồi đồng, bếp củi như một cách bảo vệ hồn nghề. Đáng chú ý, nghề nấu rượu đã góp phần thay đổi diện mạo nông thôn. Từ những mái nhà tranh xưa, nay nhiều hộ đã xây dựng nhà cửa khang trang, đời sống kinh tế ổn định hơn nhờ thương hiệu rượu truyền thống.

Làng nghề có 29 sản phẩm được công nhận OCOP 3 sao, 4 sao

Chủ tịch Hội Nông dân xã An Nhơn Tây Nguyễn Hữu Phát bày tỏ: Những năm gần đây, Làng nghề truyền thống rượu Bàu Đá được xem là điểm đến tiềm năng trong bản đồ du lịch văn hóa Gia Lai. Du khách đến đây không chỉ để mua đặc sản mà còn để trải nghiệm quy trình nấu rượu, nghe kể chuyện Tổ nghề, tham quan giếng cổ và miễu Bàu Đá. Việc kết hợp tham quan làng nghề với các tuyến du lịch về nguồn, du lịch ẩm thực, đặc biệt gắn với không gian văn hóa đất võ mở ra hướng đi bền vững. Các hộ dân từng bước cải thiện bao bì, nhãn mác, xây dựng thương hiệu tập thể, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm, hướng đến thị trường rộng hơn.

Ông Nguyễn Ngọc Thương với sản phẩm rượu Bàu Đá hiệu Năm Thương đạt OCOP 3 sao.

Phát triển du lịch không đồng nghĩa với đánh mất bản sắc. Bài toán đặt ra là làm sao vừa mở cửa đón khách, vừa giữ được quy trình thủ công truyền thống. Lễ giỗ Tổ hằng năm chính là lời nhắc nhở về cội nguồn, để mỗi người thợ ý thức rằng mình không chỉ làm ra sản phẩm, mà đang gìn giữ di sản. Trong dòng chảy hiện đại, khi thị trường đồ uống ngày càng đa dạng, rượu Bàu Đá vẫn giữ chỗ đứng riêng nhờ chất lượng và uy tín. Điều làm nên sức sống lâu bền của làng nghề không chỉ ở thương hiệu, mà ở sự gắn kết cộng đồng, nơi mỗi gia đình là một “xưởng nhỏ”, mỗi người thợ là một “nghệ nhân”.

Hiện làng nghề còn 25 hộ theo nghề nấu rượu Bàu đá truyền thống.

Lễ giỗ Tổ Làng nghề truyền thống rượu Bàu Đá vào ngày 12 tháng Giêng hằng năm không chỉ mang ý nghĩa nghi lễ truyền thống, mà còn là sự khẳng định, giữa nhịp sống đổi thay, hồn cốt làng nghề vẫn được nâng niu, gìn giữ và tiếp nối. Từ miễu Bàu Đá, khói hương đầu xuân lan tỏa như lời hẹn ước giữ lửa nghề, giữ hồn quê để “quốc tửu” xứ Nẫu trường tồn với thời gian.

Sản phẩm rượu Bàu Đá Hoàng Long.