Năm 2008, Địa đạo Gò Thì Thùng được Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia theo Quyết định số 65 ngày 22/8/2008. Cùng với địa đạo Củ Chi và địa đạo Vĩnh Mốc, Gò Thì Thùng trở thành một trong ba địa đạo tiêu biểu của cả nước là biểu tượng của trí tuệ, lòng quả cảm và ý chí quật cường của dân tộc Việt Nam.

Công trình của ý chí và niềm tin

Trước sự leo thang chiến tranh của Mỹ tại miền Nam, ngày 10/5/1964, Tỉnh ủy Phú Yên và Ban Chỉ huy Quân sự Khu V quyết định khởi công xây dựng địa đạo tại Gò Thì Thùng. Công trình được thi công trong 15 tháng và hoàn thành vào tháng 8/1965. Hơn 100.000 ngày công của cán bộ, chiến sĩ và Nhân dân địa phương đã được huy động để hình thành nên hệ thống địa đạo dài gần 2km, chạy theo hướng Bắc - Nam, xuyên qua lòng gò.

Di tích Địa đạo Gò Thì Thùng tại thôn Xuân Thành, xã Tuy An Tây, tỉnh Đắk Lắk.

Địa đạo có độ sâu trung bình khoảng 5m, rộng 0,8m, cao từ 1,6m đến 1,8m đủ cho bộ đội mang theo vũ khí, trang bị cơ động chiến đấu. Đỉnh hầm cách mặt đất từ 3m đến 3,5m, bảo đảm an toàn trước bom đạn. Không chỉ có đường hầm chính và các nhánh phụ, xung quanh gò còn là hệ thống chiến hào chằng chịt thông nhau, nối liền với địa đạo. Dọc các chiến hào là công sự chiến đấu, bãi chông bộ binh và cả cọc cao chống trực thăng đổ quân, tất cả tạo thành pháo đài ngầm kiên cố giữa lòng cao nguyên.

Năm 2008, Địa đạo Gò Thì Thùng được Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia.

Theo tư liệu lưu giữ tại Nhà trưng bày Địa đạo Gò Thì Thùng, mùa hè năm 1966, trong chiến lược “chiến tranh cục bộ”, Mỹ mở cuộc phản công quy mô lớn tại Phú Yên. Sau nhiều đợt càn quét, sáng 23/6/1966, với sự yểm trợ của pháo binh và không quân, quân Mỹ sử dụng 40 máy bay trực thăng đổ quân xuống các xã An Nghiệp, An Xuân, An Lĩnh.

Du khách xuống tham quan Địa đạo Gò Thì Thùng.

Ngày 24/6/1966, một tiểu đoàn Mỹ từ Gò Sống Trâu chia nhiều mũi tiến công lên Gò Thì Thùng. Tại đây, Tiểu đoàn 11 Trung đoàn Ngô Quyền và Tiểu đoàn 7 Trung đoàn Trần Hưng Đạo đã bố trí trận địa chặn đánh quyết liệt. Địch dùng pháo từ Phú Tân, Xuân Phước, Chí Thạnh bắn dồn dập hàng nghìn quả, đồng thời ném bom hạng nặng xuống khu vực địa đạo. Nhiều đoạn hầm bị sập, nhiều chiến sĩ bị vùi lấp, nhưng khi tỉnh lại vẫn tiếp tục cầm súng chiến đấu.

Bộ đội ta linh hoạt rút xuống địa đạo khi địch tập trung hỏa lực, rồi bất ngờ xông lên đánh gần, đánh giáp lá cà, vô hiệu hóa sức mạnh pháo binh và không quân. Đến 14h cùng ngày, địch tiếp tục đổ thêm 34 lượt trực thăng HU1A xuống Gò Dũng, cách Gò Thì Thùng khoảng 500m, hình thành mũi tấn công mới. Tuy nhiên, các đơn vị ta đã đánh phủ đầu ngay khi trực thăng vừa hạ cánh.

Sa bàn diễn biến trận đánh ngày 24/6/1966 tại Địa đạo Gò Thì Thùng.

Sau một ngày chiến đấu kiên cường dựa vào công sự địa đạo, quân và dân ta đã tiêu diệt hơn 1.000 tên địch, bắn rơi và bắn hỏng 9 máy bay. Đây là trận đánh diệt Mỹ lớn nhất tại Phú Yên trong kháng chiến chống Mỹ, góp phần làm thất bại cuộc phản công chiến lược mùa khô lần thứ nhất năm 1966 của Mỹ trên chiến trường tỉnh nhà. Địa đạo Gò Thì Thùng trong trận đánh này đã phát huy tối đa công năng: bảo vệ chỉ huy sở, bảo vệ lực lượng chiến đấu và thương binh, trở thành “lá chắn thép” giữa mưa bom bão đạn.

Không gian văn hóa du lịch về nguồn thiêng liêng

Sau ngày giải phóng, trên Gò Thì Thùng vẫn còn in dấu hố bom, bãi mìn và mảnh đạn. Nhận thức giá trị đặc biệt của di tích, tỉnh Phú Yên cũ tiến hành trùng tu, tôn tạo nhiều hạng mục: xây dựng 2 nhà che cửa hầm, 3 nhà che giếng, khôi phục 95 đoạn hào, lắp đặt 10 bia hướng dẫn, xây dựng nhà trưng bày diện tích 154m² để giới thiệu hiện vật, tư liệu lịch sử. Hệ thống điện, nước, nhà vệ sinh được đầu tư đồng bộ, tạo điều kiện thuận lợi cho du khách tham quan. Địa đạo nằm trên tuyến đường ĐT.650, cách Chí Thạnh khoảng 15km, giao thông thuận tiện. Ngày nay, Gò Thì Thùng không chỉ là di tích lịch sử mà còn là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ. Mỗi bước chân xuống lòng địa đạo là một lần lắng nghe nhịp đập của lịch sử, là sự nhắc nhở về giá trị của độc lập, tự do.

Nhà trưng bày Địa đạo Gò Thì Thùng, xã Tuy An Tây, tỉnh Đắk Lắk.

Nếu ngày 24/6/1966 là khúc tráng ca lửa đạn, thì mỗi mùng 9 Tết Nguyên đán hằng năm, Gò Thì Thùng lại vang lên nhịp vó ngựa rộn ràng của hội xuân truyền thống. Hội đua ngựa Gò Thì Thùng diễn ra cách khu địa đạo khoảng 150m về phía Đông. Điều đặc biệt là các kỵ sĩ đều là nông dân, còn kỵ mã là những chú ngựa hằng ngày chở nông sản vùng núi phía Tây Tuy An. Không có trường đua chuyên nghiệp, không có yên cương cầu kỳ, tất cả đều mộc mạc, chân chất, đậm hồn quê. Hội đua ngựa không chỉ là hoạt động văn hóa - thể thao, mà còn là biểu tượng của sức sống, của khát vọng vươn lên trên mảnh đất từng nhuốm màu khói lửa.

Không gian trưng bày tư liệu lịch sử về Địa đạo Gò Thì Thùng.

Từ Gò Thì Thùng, du khách có thể kết nối tham quan Nhà thờ Bác Hồ tại xã Vân Hòa, cách khoảng 10km; hoặc mở rộng hành trình về các điểm du lịch sinh thái, biển đảo của tỉnh Đắk Lắk. Trong định hướng phát triển du lịch bền vững, Gò Thì Thùng đóng vai trò là điểm nhấn trong không gian du lịch về nguồn của tỉnh Đắk Lắk, nơi kết hợp giữa giáo dục lịch sử, trải nghiệm thiên nhiên cao nguyên và khám phá văn hóa bản địa.

Du khách tham quan tìm hiểu tư liệu về Địa đạo Gò Thì Thùng.

Với khí hậu mát mẻ quanh năm, cảnh quan xanh mướt, ẩm thực dân dã như canh rau rừng, canh chua lá dít, nơi đây có đủ điều kiện để phát triển mô hình du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn di sản. Gò Thì Thùng hôm nay không còn tiếng bom rơi, nhưng vẫn vang vọng âm hưởng hùng ca của một thời lửa đạn. Từ lòng đất kiên cường ấy, thế hệ hôm nay tiếp bước xây dựng quê hương Đắk Lắk ngày càng giàu đẹp.

Trưng bày tư liệu về quá trình kiến tạo Địa đạo Gò Thì Thùng.

Bảo tồn và phát huy giá trị di tích không chỉ là trách nhiệm của ngành văn hóa, mà còn là bổn phận của mỗi người dân. Mỗi mùa xuân, khi vó ngựa lại rộn ràng trên gò cao, đó cũng là lời nhắc nhở rằng trên mảnh đất anh hùng này, truyền thống và hiện đại đang hòa quyện, quá khứ và tương lai đang nối dài. Gò Thì Thùng từ pháo đài ngầm của chiến tranh trở thành biểu tượng của hòa bình, của niềm tự hào dân tộc và khát vọng thịnh vượng trên quê hương cách mạng.

Gò Thì Thùng hôm nay không còn tiếng bom rơi, nhưng vẫn vang vọng âm hưởng hùng ca của một thời lửa đạn.

Ngày nay, Gò Thì Thùng không chỉ là di tích lịch sử mà còn là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ.