Ở Việt Nam nghề thủ công ra đời rất sướm do nhu cầu của cuộc sống nông nghiệp tự cung tự cấp. Nghề thủ công Việt Nam là đa dạng và từng nghề cũng có các làng nghề đa dạng về quy trình công nghệ chế tác, về bí quyết nghề, đa dạng về chất liệu và mẫu mã sản phẩm.

Nhiều sản phẩm thủ công của nghề gốm, chạm khắc gỗ của nghề mộc và các sản phẩm đồng của nghề đúc tại Việt Nam đã đạt tới trình độ tinh khéo và điêu luyện. Bất cứ vùng đất nào trên dải đấy Việt Nam, trên cả ba miền Bắc- Trung- Nam, đâu đâu cũng có nghề thủ công mà các sản phẩm của nó rất độc đáo và nổi tiếng. Chỉ riêng nghề gốm thủ công thôi, ta đã có từ gốm Đông Sơn (Thanh Hóa), gốm Bát Tràng (Gia Lâm- Hà Nội), gốm Chu Đậu (Hải Dương), gốm Hương Canh, Thổ- Hà, Phù Lãng....Sứ Huế có gốm Thanh Hà, Vùng Sài Gòn có gốm Cây Mai, gốm Biên Hòa, Sông Bé ... Gốm Bát Tràng không chỉ có người trong nước biết đến mà còn được người nước ngoài rất ưa chuộng. Từ thế kỷ 16 người Nhật đã rất thích gốm Bát Tràng, họ quen gọi là gốm Kốt- Chi (tức là gốm Giao chỉ). Họ cho đây là mẫu mực về kỹ thuật chế tác cũng như kiểu dáng. Các làng thợ chạm khắc gỗ có ở hầu khắp các vùng miền trong nước như Hà Bắc, Nam Hà, Hải Dương, Hưng Yên, Hải Phòng, Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Bình, Huế, Quảng Nam, Đà Nẵng, Sông Bé... Nhiều làng thợ có lịch sử lâu đời được dân trong nước biết tới, như các làng Thiếp Mép, Kim Thước, Phù Khê, Nhân Hiến, Chàng Sơn, La Xuyên, Bảo Hà, Thuận Hóa, Mỹ Xuyên... Các làng thợ đồ đồng cũng như các làng thợ chạm khắc đồ gỗ hay các làng thợ đồ gốm có ở cả ba miền đất Việt: từ Thăng Long có làng đồng Ngũ - Xã gốc Hè- Nôm, có Đại Bái gốc Bưởi Nồi, Quảng Bố gốc Vó. Đề Kiều gốc Cầu, Đông Mai gốc Nôm, Trà Đông gốc Chè... đến Huế có Phường đúc Huế (Long Thọ), Phước Kiều- Quảng Nam và Sài Gòn- Chợ Lớn...
Để đáp ứng yêu cầu của thị trường nội địa, xuất khẩu ra thị trường quốc tế và phục vụ khách du lịch đến Việt Nam, việc sáng tác thiết kế sản phẩm mới thủ công mỹ nghệ, kể cả việc thiết kế cải tiến những mẫu sản phẩm đã có từ trước, là việc làm hết sức cần thiết để phát triển sản phẩm, làm sống dậy các làng nghề truyền thống, tạo cơ hội tốt để tôn vinh bản sắc văn hóa Việt.

Do vậy, muốn cải tiến và làm mới sản phẩm thì phải thiết kế sao cho phù hợp hơn với chức năng, với công nghệ sản xuất, phù hợp với tỷ lệ, kích thước, sử dụng vật liệu hợp lý nhất và cuối cùng thiết kế phải đẹp hơn bền vững hơn, hay nói một cách khác là thiết kế một cách kinh tế hơn.

TS. Nguyễn Đức Sứng - Phó trưởng ban Đào tạo - Hiệp hội Làng nghề Việt Nam

Nhưng sáng tạo là một công việc đầy khó khăn, đòi hỏi sự dũng cảm và hy sinh ngoài kiến thức chuyên môn của nhà thiết kế. Tìm tòi, phát minh để sáng tạo ra cái mới, nếu không có và không phải trả bằng công sức nghiên cứu bền bỉ thì sự phát triển nghệ thuật thủ công không còn ý nghĩa. Sự phát triển thủ công mỹ nghệ của Việt Nam trong những năm trước đây bị dừng tại chỗ là bởi người thợ và nghệ nhân của các làng nghề vẫn sáng tác theo phương pháp thủ công mà thời đại thì đã chuyển sang những nhịp điệu mới tiến bộ hơn. Vị trí cái cũ - cái mới trong quá trình sáng tạo là vấn đề quan trọng. Nếu giải quyết tốt vấn đền này chúng ta sẽ xác định được con đường sáng tác thiết kế đúng đắn. Điều này cần được giải quyết trong các vấn đề lý luận thủ công mỹ nghệ, trong đó phải kể đến là “Cơ sở lý luận khoa học thẩm mỹ trong sáng tác thiết kế mẫu sản phẩm thủ công mỹ nghệ”.

Trải qua rất nhiều thế hệ, người Việt đã để lại dấu ấn thẩm mỹ trên nhiều ngành nghề và sản phẩm truyền thống. Trong sáng tạo, một mặt ông cha ta hết sức chú trọng đến tính hợp lý, tính bền vững và thuận tiện của đồ vật, mặt khác luôn có khát vọng tìm cái đẹp, cái hay, cái mới lạ cho đồ vật mà mình sáng tạo ra. Tính ích dụng và vẻ đẹp của sản phẩm thủ công luôn song hành với nhau, gắn kết với nhau như hình với bóng, tất cả đều toát ra sự giản dị trong sáng và tao nhã, khiến ta khi ngắm nhìn những sản phẩm này nhận ra rằng, đây không chỉ là sản phẩm thủ công đơn thuần, mà còn là sự gửi gắm cả tinh thần sáng tạo, lao động và tình cảm của con người với tâm hồn và khát vọng của cộng đồng dân tộc trong đó.

Mỗi đồ vật, mỗi sản phẩm được sinh ra đều có riêng một hình dáng nhất định. Hình dáng của sản phẩm không chỉ là hình thức bên ngoài, nó phản ánh nội dung của quá trình sản xuất, chế tác và quá trình sử dụng. Hình dáng sinh ra từ chức năng sử dụng và trình độ, công nghệ sản xuất chế tác. Dáng hình của sản phẩm trở thành bộ phận cấu thành của khái niệm chất lượng. Vì vậy, trong quá trình sáng tác, thiết kế sản phẩm, nhà thiết kế đã đưa vấn đề kiểu dáng sản phẩm lên vị trí ưu tiên hàng đầu cho mọi thiết kế sản phẩm. Cho nên cái quan tâm nhất của nhà thiết kế vào toàn bộ quá trình sáng tác kiểu dáng là chức năng sử dụng cơ bản của sản phẩm. Chức năng ấy quyết định giá trị sử dụng của sản phẩm, nhà thiết kế phải tìm được phương án hình dáng hợp lý, bộc lộ đầy đủ nhất chức năng đó.

Hình dáng sản phẩm luôn là hình khối không gian ba chiều, nên các quy luật nội tại của hình dáng chính là các quy luật của hình khối, trong đó là các thành phần cơ bản của hình khối, những tính chất cơ bản của hình khối, các trạng thái của hình khối, mối quan hệ của các yếu tố tạo hình với hình khối và những nguyên lý bố cục, tổ hợp khối… Hình dáng sản phẩm là một phần không thể tách rời của mỗi sản phẩm do con người sáng tạo ra, nó giống như hai mặt của tờ giấy, xé bỏ mặt này cũng có nghĩa là vứt bỏ mặt kia. “Nhất dáng nhì da” là khi nói về sản phẩm gốm, nhưng khi hình dáng lọ gốm bị vỡ không cắm hoa được nữa thì cái dáng lọ gốm cũng không còn. Hình dáng là sự sinh tồn của mọi sản phẩm, nó được sinh ra từ ý tưởng của nhà thiết kế, nó có hình hài từ trên bản vẽ cuối cùng và quyết định của nhà thiết kế, nó được chọn lọc từ loại vật liệu và công nghệ chế tác sản xuất hợp lý và hiệu quả nhất, và kết thúc khi sản phẩm đó hết vai trò sử dụng.

Nếu hình dáng là yếu tố quyết định đến hình ảnh đặc trưng của mỗi sản phẩm thủ công mỹ nghệ thì yếu tố tỷ lệ lại là phần đóng góp quan trọng cho sự hài hòa, cân đối và thuận mắt nhìn cho mọi sản phẩm. Tỷ lệ là số đo các chiều trong một sản phẩm khi ta so sánh giữa chúng với nhau, điều chỉnh sao cho chúng đạt được sự hợp lý, hài hòa và thống nhất trong một chỉnh thể. Tỷ lệ còn là tương quan so sánh giữa sản phẩm này với sản phẩm khác, với con người và với môi trường vật thể xung quanh. Tỷ lệ có vị trí đặc biệt quan trọng trong quá trình sáng tác thiết kế sản phẩm mẫu của các nhà thiết kế. Trong lĩnh vực thiết kế sản phẩm thủ công mỹ nghệ không tồn tại cái đẹp nằm ngoài tính kinh tế và tính sử dụng. Sức mạnh của cái đẹp chính là tác dụng, là năng lượng của các yếu tố thẩm mỹ, trong đó có yếu tố về tỷ lệ. Bởi vậy cái đẹp cần được thông qua con người. Cái đẹp của sản phẩm là kết quả của hoạt động tâm sinh lý, của sự hòa hợp giữa con người với đối tượng khách quan, là sự bổ xung giữa tư duy và trực giác.

Trong thiết kế, các hình dáng sản phẩm thường có mối quan hệ giữa các bộ phận và toàn thể, nghĩa là có sự tổ hợp của từ hai bộ phận trở lên cấu thành tổng thế. Đối với những sản phẩm mà hình dáng có nhiều bộ phận cấu thành không ổn định, không tỷ lệ sẽ làm ta không thể nhận biết một cách rõ ràng và gây cảm giác bất ổn. Vì vậy cần sử dụng yếu tố tỷ lệ để cân chỉnh thành hình dáng dễ nhận biết, bố cục chúng có trật tự, ổn định. Tỷ lệ tạo ra nhịp điệu, tiết tấu. Đó là sự vận động biến hóa hợp quy luật theo tính chu kỳ, là sự thay đổi giữa các cặp đối sánh to - nhỏ, dài - ngắn, cao - thấp, lồi - lõm, sần sùi - nhẵn mịn... Nó thể hiện sự vận động phù hợp với nhịp điệu tâm lý của con người, khiến ta dễ cảm nhận được cái đẹp.

Tỷ lệ tạo ra sự cân đối, cân đối được tạo bởi sự cân bằng đối xứng và đồng đều của các yếu tố đường nét, hình khối, màu sắc và chất liệu… Cân bằng là sự tương hỗ của các phần trên - dưới, phải - trái, cao - thấp, hư - thực, âm - dương, hình thành sự thống nhất hài hòa của một chỉnh thể.

Tỷ lệ tạo ra mẫu thuẫn - thống nhất. Đó là hình thức cấu trúc của những tổ hợp mà trong đó có các bộ phận tuy khác nhau, không đối xứng, quân bình mà vẫn thống nhất, ăn ý nhịp nhàng. Nó có thể được biểu hiện qua đối sánh, tỷ lệ, nó vừa biến hóa vừa hài hòa hình thành nhịp điệu và sự hòa phối trong sản phẩm.

Tỷ lệ là giữa các yếu tố hình dáng hoặc giữa các bộ phận của tổ hợp có sự phù hợp về quy luật số học, dẫn đến tính cân xứng, chặt chẽ hài hòa và thuận mắt. Tỷ lệ là tiêu chuẩn quan trọng của vẻ đẹp sản phẩm thủ công mỹ nghệ và là tiêu chí đầu tiên để đánh giá vẻ đẹp của sản phẩm. Hiểu biết, nắm vững và vận dụng tốt các quan hệ tỷ lệ của sản phẩm là một yêu cầu cần thiết đối với các nhà sáng tác thiết kế sản phẩm.

Hai yếu tố tạo hình tiếp theo là chất liệu và màu sắc cùng với các phương tiện biểu hiện tạo hình là bố cục, nhịp điệu, chính - phụ, tương phản, hình khối, đường nét… đóng vai trò quan trọng trong quá trình sáng tác và thiết kế sản phẩm thủ công mỹ nghệ.

TS. Nguyễn Đức Sứng
Phó trưởng ban Đào tạo - Hiệp hội Làng nghề Việt Nam