Tuy nhiên, trong bối cảnh thị trường ngày càng biến đổi và hội nhập sâu rộng, câu hỏi đặt ra là: nhu cầu thị trường trong nước đối với gốm Việt Nam hiện nay như thế nào và đâu là con đường phát triển bền vững cho các làng nghề?

Thị trường nội địa: Từ sự gắn bó truyền thống đến sự thức tỉnh của thế hệ mới

Trong quá khứ, gốm sứ thường được nhìn nhận chủ yếu dưới hai góc độ: vật dụng sinh hoạt và sản phẩm trang trí cao cấp. Ngày nay, một phân khúc khách hàng mới đã xuất hiện, đặc biệt là thế hệ trẻ, những người đang kiến tạo một thị trường gốm sứ sôi động và đa chiều hơn.

Sự trỗi dậy của "người sưu tầm" và người yêu cái đẹp cá nhân: Thế hệ người tiêu dùng hiện đại, đặc biệt là giới trẻ và những người có thu nhập trung bình khá, không chỉ mua gốm để sử dụng mà còn để thể hiện gu thẩm mỹ và cá tính riêng. Họ không còn tìm kiếm những sản phẩm sản xuất hàng loạt mà sẵn sàng chi trả cao hơn để sở hữu những món đồ gốm độc bản, được làm thủ công tỉ mỉ, mang dấu ấn của nghệ nhân. Những tác phẩm này không chỉ là vật trang trí mà còn là một cách để họ kết nối với những giá trị văn hóa, với câu chuyện về đất, lửa và bàn tay con người.

Vẻ đẹp tinh hoa của gốm Bát Tràng

Sự đa dạng hóa trong công năng và không gian sử dụng: Nhu cầu sử dụng gốm đã vượt ra khỏi giới hạn truyền thống. Gốm đã trở thành một phần không thể thiếu trong nhiều lĩnh vực khác nhau:

Gốm trong kiến trúc và nội thất: Thay vì chỉ giới hạn ở gạch ốp lát công nghiệp, nhiều kiến trúc sư và gia chủ đang tìm kiếm gạch gốm thủ công để ốp tường, làm vách ngăn nghệ thuật hay bồn rửa mang đậm dấu ấn riêng. Các bức phù điêu gốm trang trí không gian sống hay những chiếc chậu cây ngoại cỡ cũng đang ngày càng được ưa chuộng, tạo nên vẻ đẹp mộc mạc, gần gũi với thiên nhiên.

Gốm trong ẩm thực và dịch vụ: Các nhà hàng, quán cà phê cao cấp đang sử dụng gốm thủ công để tạo sự khác biệt. Những chiếc bát, đĩa gốm với men màu tự nhiên, kiểu dáng độc đáo không chỉ giúp tôn vinh món ăn mà còn mang lại trải nghiệm ẩm thực độc đáo cho khách hàng.

Gốm ứng dụng hàng ngày: Từ những chiếc ấm chén trà thủ công được chế tác tinh xảo, những bộ khay, đĩa lót độc đáo cho đến cả trang sức gốm hay các vật dụng như đèn xông tinh dầu, gốm đã len lỏi vào từng ngóc ngách của cuộc sống hiện đại.

Văn hóa quà tặng và du lịch trải nghiệm: Gốm sứ được ưa chuộng làm quà tặng, đặc biệt là trong các dịp lễ Tết, tân gia hoặc quà tặng doanh nghiệp. Các sản phẩm này không chỉ mang giá trị vật chất mà còn chứa đựng ý nghĩa phong thủy, biểu tượng cho sự may mắn, thịnh vượng. Bên cạnh đó, mô hình du lịch làng nghề gốm như Bát Tràng, Kim Lan, Chu Đậu, Phù Lãng đã trở thành điểm đến hấp dẫn, nơi du khách có thể tự tay nhào nặn gốm, tìm hiểu về quy trình sản xuất và mua sắm những sản phẩm độc đáo tại xưởng.

Sản phẩm gốm Bát Tràng trưng bày tại Hội chợ quà tặng Thủ Đô

Những thách thức và con đường phát triển cho các làng nghề truyền thống

Tuy nhu cầu thị trường nội địa đang tăng trưởng mạnh mẽ, ngành gốm Việt Nam vẫn đối mặt với những thách thức không nhỏ.

Cạnh tranh gay gắt từ gốm nhập khẩu: Các sản phẩm gốm nhập khẩu, đặc biệt là từ Trung Quốc, với giá thành rẻ, mẫu mã đa dạng và chiến lược marketing mạnh mẽ đã tạo áp lực lớn lên các làng nghề trong nước. Cuộc chiến về giá này khiến nhiều xưởng gốm truyền thống gặp khó khăn trong việc tồn tại và phát triển.

Giới hạn trong đổi mới và tiếp thị: Nhiều làng nghề truyền thống vẫn còn hạn chế trong việc tiếp cận công nghệ mới, thiết kế sản phẩm và xây dựng thương hiệu chuyên nghiệp. Việc sản xuất theo lối cũ, thiếu sự đổi mới về mẫu mã và chậm chạp trong việc tiếp cận các kênh bán hàng hiện đại (như thương mại điện tử, mạng xã hội) đã khiến gốm Việt khó vươn xa và tiếp cận được tệp khách hàng mới.

Sự thiếu hụt nguồn nhân lực trẻ: Nghề làm gốm đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và đam mê. Tuy nhiên, nhiều người trẻ hiện nay lại không mặn mà với nghề truyền thống, một phần vì thu nhập không ổn định, một phần vì thiếu sự định hướng về con đường phát triển sự nghiệp. Việc thiếu hụt nguồn nhân lực trẻ đã khiến việc truyền nghề và phát triển làng nghề gặp nhiều khó khăn, đe dọa sự tồn tại của nghề gốm trong tương lai.

Nghệ nhân Lê Mạnh Tuấn và tình yêu với gốm sứ truyền thống

Tuy nhiên, đây cũng chính là cơ hội để các làng nghề gốm nhìn lại và đổi mới, tạo ra những bước đột phá.

Nâng cao giá trị cốt lõi và cá nhân hóa sản phẩm: Các làng nghề cần tập trung vào chất lượng sản phẩm và đầu tư vào đội ngũ thiết kế. Kết hợp hoa văn, họa tiết truyền thống với kiểu dáng hiện đại sẽ tạo ra những sản phẩm vừa mang hồn cốt dân tộc, vừa phù hợp với thị hiếu đương đại. Khả năng chế tác theo yêu cầu (made-to-order) sẽ là một lợi thế cạnh tranh lớn, đáp ứng nhu cầu cá nhân hóa ngày càng cao của thị trường.

Xây dựng thương hiệu và câu chuyện sản phẩm: Mỗi sản phẩm gốm đều có thể kể một câu chuyện. Việc xây dựng câu chuyện về làng nghề, về quy trình làm gốm, hay về ý nghĩa của từng sản phẩm sẽ giúp nâng cao giá trị và tạo dựng niềm tin cho người tiêu dùng. Một thương hiệu mạnh, có câu chuyện riêng, sẽ giúp sản phẩm nổi bật và tránh được cuộc chiến về giá với hàng nhập khẩu.

Tận dụng công nghệ và truyền thông số: Các làng nghề cần mạnh dạn ứng dụng công nghệ trong quản lý sản xuất, đồng thời sử dụng các nền tảng mạng xã hội, thương mại điện tử để quảng bá và bán sản phẩm trực tiếp. Những video ngắn ghi lại quá trình làm gốm nghệ thuật có thể tạo ra hiệu ứng lan truyền mạnh mẽ, thu hút sự quan tâm của cộng đồng.

Phát triển du lịch làng nghề bền vững: Biến các làng gốm thành điểm đến du lịch văn hóa hấp dẫn, nơi du khách không chỉ mua sắm mà còn được trải nghiệm và tìm hiểu sâu về nghề. Mô hình này không chỉ tăng doanh thu mà còn góp phần quảng bá, bảo tồn và phát huy giá trị của nghề truyền thống một cách hiệu quả nhất.

Đào tạo và thu hút nhân lực trẻ: Các nghệ nhân cần hợp tác với các trường đại học, cao đẳng để tổ chức các workshop, các khóa học nghề, giúp người trẻ có cái nhìn mới mẻ về nghề gốm, từ đó khơi dậy niềm đam mê và khát khao gắn bó với nghề.

Để các làng nghề gốm truyền thống phát triển bền vững và vượt qua các thách thức của thị trường hiện đại, sự hỗ trợ từ Nhà nước đóng vai trò vô cùng quan trọng. Chính sách hỗ trợ không chỉ giúp tháo gỡ khó khăn về tài chính mà còn tạo ra một môi trường thuận lợi để bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa và nâng cao năng lực cạnh tranh cho các nghệ nhân và doanh nghiệp. Như hàng năm, Sở Công Thương Hà Nội giao cho Trung Tâm Khuyến Công & Tư Vấn Phát Triển Công Nghiệp tổ chức Triển lãm chuyên đề ngành gốm nhằm hỗ trợ các cơ sở sản xuất giới thiệu sản phẩm, kết nối giao thương, mẫu thiết kế mới, sáng tạo.

Nhìn chung, ngành gốm Việt Nam đang đứng trước một giai đoạn chuyển mình đầy thách thức nhưng cũng mở ra nhiều cơ hội lớn. Vượt qua vai trò đơn thuần là một ngành nghề thủ công truyền thống, gốm Việt đang từng bước khẳng định lại vị thế của mình trên thị trường nội địa bằng cách đáp ứng những nhu cầu đa dạng và tinh tế của người tiêu dùng hiện đại. Hiện nay, với nhu cầu của người tiêu dùng nội địa đang dần chuyển hướng sang những sản phẩm mang tính nghệ thuật, độc đáo và ứng dụng cao. Đây là thời điểm vàng để các nghệ nhân, các làng nghề gốm truyền thống nắm bắt cơ hội, đổi mới và sáng tạo, đưa gốm Việt Nam lên một tầm cao mới, vừa giữ gìn được những tinh hoa truyền thống, vừa đáp ứng được nhu cầu của xã hội hiện đại.