Nghề gắn bó với đời sống đại ngàn

Đan lát là một trong những nghề thủ công truyền thống lâu đời nhất của đồng bào Cơ Tu. Không ai nhớ rõ nghề này xuất hiện từ khi nào, chỉ biết rằng qua bao thế hệ, nó đã trở thành minh chứng cho sự trưởng thành của đàn ông Cơ Tu. Người con trai nào biết đan lát, biết làm ra chiếc gùi hay cái nong… mới được coi là người đàn ông thực thụ.

Mỗi năm, ông Bhling Bloó làm ra hàng trăm sản phẩm mâm tre, khay trà, gùi, hộp đựng trang sức… với nhiều kích cỡ khác nhau. Ảnh: ST

Già ARất Cước, một người uy tín ở xã Đông Giang, chia sẻ: “Đàn ông Cơ Tu phải biết đan lát. Đó không chỉ là kỹ năng lao động mà còn là bản sắc văn hóa, là dấu hiệu của sự trưởng thành và trách nhiệm với cộng đồng”.

Trong mỗi ngôi nhà sàn của người Cơ Tu, luôn hiện diện những sản phẩm mây tre: mâm cơm, khay trầu, gùi đi rẫy, hộp đựng trang sức. Chúng gắn liền với sinh hoạt hằng ngày, từ bữa ăn, lễ cưới cho tới lễ hội.

Già Bloó bén duyên với nghề từ khi mới 18 tuổi. Những năm tháng tuổi trẻ, ông tạm gác lại đam mê để tham gia hoạt động cách mạng. Sau ngày đất nước thống nhất, ông trở về quê hương, lập gia đình và tiếp tục với cây tre, cây mây – vừa để mưu sinh, vừa để giữ nghề.

Mỗi năm, ông làm ra hàng trăm sản phẩm đủ loại, từ mâm tre, khay trà cho đến hộp đựng đồ trang sức tinh xảo. Nguyên liệu, ông tự tay trồng hoặc khai thác từ rừng già, sau đó xử lý theo cách truyền thống: tre, mây sau khi chẻ vót được gác lên giàn bếp cho khói hun. Khói và nhiệt giúp nan tre thêm dẻo dai, chống ẩm mốc, mối mọt, đồng thời nhuộm màu nâu cánh gián bóng bẩy, bền chắc với thời gian.

“Còn sức khỏe thì mình còn giữ nghề, còn truyền dạy cho lớp trẻ. Còn giữ nghề là còn giữ cái gốc”, già Bloó tâm sự.

Không chỉ tự mình sản xuất, ông còn lập tổ đan lát trong thôn với 7 nghệ nhân, mở ba lớp miễn phí dạy gần 40 người – chủ yếu là thanh niên. Ban đầu, nhiều người học chỉ vì tò mò. Nhưng khi sản phẩm được khách du lịch và thương lái tìm mua, họ dần gắn bó, xem đây như một nghề có thể mang lại thu nhập ổn định. Đến nay, một số học trò của già đã đủ tay nghề để làm ra sản phẩm chất lượng, bán ra thị trường.

Sản phẩm đan lát của người Cơ Tu không đơn thuần là đồ dùng, mà còn ẩn chứa tri thức bản địa, phong tục tập quán và ký ức văn hóa. Một chiếc gùi không chỉ để mang lúa, mà còn mang trong đó câu chuyện về đời sống nương rẫy, về sự gắn kết cộng đồng.

Chính nhờ sự bền bỉ của những nghệ nhân như già Bloó, nhiều sản phẩm đã được công nhận OCOP 3 sao. Một số sản phẩm còn được mang ra Hà Nội, đoạt giải tại cuộc thi do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tổ chức. Đây là niềm tự hào không chỉ của cá nhân ông mà còn của cả cộng đồng Cơ Tu.

Giữ nghề là giữ hồn quê hương

Giữa nhịp sống đô thị hóa nhanh chóng, tiếng dao chẻ lạt, tiếng tay đan giòn giã vang lên trong căn nhà sàn nơi núi rừng vẫn nhắc nhở chúng ta rằng: giữ nghề cũng chính là giữ lấy cội nguồn, giữ bản sắc của một dân tộc. Ảnh minh họa

Ông Đỗ Hữu Tùng, Chủ tịch xã Sông Kôn, cho biết: “Nghề truyền thống đan lát của người Cơ Tu tồn tại đến ngày nay phần lớn nhờ tâm huyết của các nghệ nhân. Chính quyền địa phương cũng khuyến khích bà con thành lập các tổ hợp tác, nhóm hộ để tăng năng suất và chất lượng sản phẩm. Đồng thời, chúng tôi đẩy mạnh quảng bá qua hội chợ, triển lãm và các nền tảng số để sản phẩm tiếp cận nhiều khách hàng hơn”.Những năm gần đây, Đà Nẵng và Quảng Nam chú trọng khôi phục làng nghề gắn với du lịch cộng đồng. Các làng Cơ Tu như Bhơ Hôồng (Sông Kôn), Ta Lang (A Vương), Ga Lêê (Bến Giằng) đã trở thành điểm đến hút khách.

Du khách đến đây không chỉ được chiêm ngưỡng cảnh quan núi rừng, thưởng thức điệu hát lý, tiếng cồng chiêng mà còn trực tiếp trải nghiệm nghề đan lát. Cầm trong tay chiếc gùi hay cái nong tự mình làm ra dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân, nhiều người cảm nhận được sự tinh tế, kiên nhẫn mà nghề thủ công này đòi hỏi.

Nhờ đó, nghề đan lát không chỉ hồi sinh mà còn mở ra hướng phát triển kinh tế mới cho bà con. Bên cạnh nguồn thu từ sản phẩm bán ra, dịch vụ trải nghiệm, lưu trú, ẩm thực cũng giúp cộng đồng có thêm thu nhập.

Với người Cơ Tu, việc tạo ra sản phẩm thủ công không đơn thuần là lao động, mà còn là nghi thức văn hóa gắn với ký ức tổ tiên. Mỗi nan tre, mỗi sợi mây hun khói đều là minh chứng cho mối liên kết bền chặt giữa con người và thiên nhiên.

Trong bối cảnh hiện đại, nhiều nghề truyền thống đứng trước nguy cơ mai một. Nhưng bằng tâm huyết của già Bloó cùng các già làng, nghệ nhân, nghề đan lát vẫn tiếp tục được truyền dạy cho thế hệ trẻ. Đó không chỉ là sự gìn giữ một nghề, mà còn là cách bảo tồn ký ức văn hóa, giữ hồn cho bản làng./.