Làng nghề mang đậm văn hóa Chăm

Nằm ở ven quốc lộ 1A, thuộc thị trấn Phước Dân, huyện Ninh Phước, Làng gốm Bàu Trúc cách thành phố Phan Rang - Tháp Chàm 10km về hướng nam. Nơi đây có khoảng 400 hộ dân nhưng đến 85% trong số đó vẫn gắn bó thủy chung với nghề truyền thống. Vốn nổi tiếng với nền văn hóa Chăm đặc sắc chính vì vậy có thể nói vùng đất Ninh Thuận là giao thoa giữa văn hóa truyền thống Việt Nam và văn hóa các dân tộc địa phương. Phải chăng vì thế mà những sản phẩm gốm nơi đây mang kiểu dáng, màu sắc vô cùng phong phú, đa dạng và có nét đặc sắc rất riêng, không nơi nào sánh được.
Theo tương truyền, Làng nghề gốm Bàu Trúc (tiếng Chăm: Paley Hamu Trok) do ông Poklong Chanh gây dựng nên. Hơn ngàn năm trước, ông từ chối làm quan triều đình về làng dạy cho phụ nữ cách lấy đất, nặn rồi nung thành những dụng cụ, vật trang trí trong nhà. Để tỏ lòng biết ơn tổ nghề, người dân làng gốm Bàu Trúc đã lập đền thờ tưởng nhớ và tổ chức cúng tế ông vào dịp lễ hội Katê hàng năm (khoảng từ cuối tháng 9 đến tháng 10 dương lịch).

Từ xa xưa, nơi đây được thiên nhiên ưu ái mỏ đất, mỏ cát riêng biệt mà chỉ phù sa sông Quao mới có, nhờ đó người dân khai sinh và nuôi sống nghề gốm. Ðất mịn, dẻo lạ lùng kết hợp với cát hạt nhỏ li ti và mịn cho ra lò những sản phẩm gốm bóng bẩy và rất bền, hầu như không sản phẩm nào rạn, nứt. Loại đất này chỉ được lấy một năm một lần, mỗi lần kéo dài nửa tháng. Đất được lấy nhiều hay ít tùy vào khả năng của người lấy. Tới mùa lấy đất, hầu như mọi người đều đem đất về trữ sẵn tại nhà để dùng trong cả một năm.

Nghệ thuật làm gốm độc đáo

Nét độc đáo của nghề làm gốm nơi đây còn là phương pháp thủ công chứa đựng tính nghệ thuật cao. Để tạo ra những sản phẩm gốm Bàu Trúc đặc sắc, khác hoàn toàn so với gốm của những nơi khác, người nghệ nhân phải trải qua nhiều công đoạn phức tạp hoàn toàn bằng thủ công.

Đầu tiên là khâu chuẩn bị đất. Đất sét đặc biệt sau khi được lấy bên bờ sông Quao, đem về đó đập nhỏ và trộn với cát mịn nhào nhuyễn. Lượng cát được trộn vào tuỳ thuộc theo kích thước và công dụng của mỗi loại sản phẩm. Người nghệ nhân gốm Bàu Trúc dùng chân để nhồi đất và cát mịn, rồi cuộn thành từng lọn hình trụ và phủ kín bằng tấm vải để ủ qua đêm. Sau đó, họ còn phải nhồi và lăn lại đất nhiều lần bằng tay vo tròn thành cục, đặt lên hòn kê để tạo dáng cho các sản phẩm theo yêu cầu.

Bước tiếp theo là khâu tạo dáng gốm, ở nhiều nơi, người ta dùng bàn xoay để nặn gốm, còn các nghệ nhân gốm Chăm vẫn giữ cách làm gốm nguyên sơ của mình từ bao đời. Họ phải xoay quanh sản phẩm, dùng đôi tay khéo léo để tạo nên những tác phẩm tuyệt vời với mẫu mã phong phú. Sau khi tạo hình dáng và chà láng mặt ngoài của gốm, nghệ nhân sẽ vẽ trang trí. Các hoa văn trang trí trên gốm Bàu Trúc là những đường khắc vạch hình sông nước, chấm vỏ sò và hoa văn thực vật; có cả hoa văn móng tay trên vai cổ gốm rất mộc mạc, gần gũi, nhẹ nhàng.

Tiếp đến là khâu nung gốm. Gốm Bàu Trúc không nung bằng lò, mà chất thành từng đống, ủ rơm rạ nung thủ công, sau đó bằng cách kết hợp pha màu, ém khói khi nung, các nghệ nhân tạo ra các vết màu loang đặc sắc trên từng sản phẩm gốm như: vàng đỏ, đỏ hồng, đen xám, vệt nâu… Người thợ chỉ đốt lò vào buổi chiều ít gió hoặc gió nhẹ, và đốt theo chiều ngược gió. Thời gian nung khoảng 6 giờ đồng hồ, đến khi gốm chín tới thì dừng.

Các sản phẩm gốm Bàu Trúc làm xong đều mang màu nâu đỏ tự nhiên của đất hoặc vàng đỏ, đỏ hồng, đen xám, vệt nâu độc đáo... chứa đựng vẻ bí ẩn của nền văn hóa Chămpa. Với tính độc bản cao, không sản phẩm nào giống sản phẩm chính là yếu tố quan trọng để nghề làm gốm của người Chăm nổi tiếng, vang xa.

Ngày nay, với khát vọng bảo tồn và phát triển nghề truyền thống, những nghệ nhân lớn tuổi của làng đã nghiên cứu sáng tạo ra nhiều mẫu mã mới không còn bó hẹp trong các sản phẩm gốm gia dụng nữa. Gốm Bàu Trúc phát triển với nhiều sản phẩm phong phú hơn phục vụ du lịch và đời sống thẩm mỹ ngày càng cao của người dân trong cuộc sống hiện đại nhưng vẫn giữ được dáng vẻ và nét đặc sắc riêng.

Bài và ảnh: Ánh Tuyết