Đền thờ Thánh tổ nghề rèn Cao Lỗ tại Nho Lâm, xã Tân Châu

Theo các tư liệu địa phương, ngay từ buổi đầu lập làng, người dân Nho Lâm đã biết luyện quặng sắt để tạo ra các công cụ phục vụ sản xuất và đời sống. Hoạt động luyện quặng khi ấy được gọi là “quánh”, những người làm nghề tập hợp thành các phường nghề như phường Quánh hay phường Lò Hồng. Truyền thuyết kể rằng tướng quân Cao Lỗ vị danh tướng tài ba thời An Dương Vương đã truyền dạy nghề rèn cho người dân nơi đây. Vì vậy, ông được nhân dân lập đền thờ, tôn làm Thành Hoàng Làng với tên hiệu Lư Cao Sơn và suy tôn là Thánh tổ nghề rèn Việt Nam. Đến nay, vào dịp Rằm tháng Giêng hằng năm, Nho Lâm - Cái nôi nghề rèn truyền thống của Nghệ An người dân Nho Lâm vẫn long trọng tổ chức lễ tế Lư Cao Sơn để tưởng nhớ công đức của vị tiền nhân đã khai sáng nghề rèn. Đây không chỉ là nét đẹp văn hóa tâm linh mà còn là dịp để các thế hệ con cháu bày tỏ lòng biết ơn đối với những người đã gây dựng nên nghề truyền thống của quê hương.

Có thời kỳ, tiếng búa, tiếng đe vang lên suốt ngày đêm, tạo nên một bức tranh lao động sôi động của làng nghề. Khi nghề rèn phát triển hưng thịnh, toàn làng có trên 400 lò rèn hoạt động, mỗi lò quy tụ nhiều người thợ với sự phân công công việc rõ ràng từ thợ cả, thợ phó đến những người phụ việc tiếp than, tiếp quặng, rèn phôi và hoàn thiện sản phẩm. Để trở thành một người thợ rèn thực thụ, không chỉ cần sức khỏe và sự bền bỉ mà còn phải có lòng yêu nghề cùng sự kiên trì học hỏi. Người học nghề phải trải qua nhiều năm khổ luyện, bắt đầu từ việc làm quen với sức nóng rực lửa của lò nung, rồi học cách tạo hình, nung đỏ, quai búa, tôi thép, mài giũa và hoàn thiện từng sản phẩm. Mỗi nhát búa đều đòi hỏi sự chính xác, kinh nghiệm và cảm nhận tinh tế của người thợ. Chính trong môi trường lao động khắc nghiệt ấy, con người cũng được tôi luyện về ý chí và bản lĩnh, đúng như câu nói: “Rèn sắt cũng là rèn người”.

Người thợ đang tôi sản phẩm của nghề rèn

Theo dòng chảy của thời gian, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ và sản xuất công nghiệp đã khiến nhiều công đoạn chế tạo kim loại được thay thế bằng máy móc hiện đại. Các sản phẩm cơ khí được sản xuất nhanh hơn, giá thành thấp hơn, khiến nghề rèn thủ công dần thu hẹp quy mô. Những lò rèn đỏ lửa ngày nào nay chỉ còn lại rất ít hộ gia đình tiếp tục gìn giữ nghề tổ. Dẫu vậy, giá trị của nghề rèn Nho Lâm không chỉ nằm ở những sản phẩm được tạo nên từ sắt thép mà còn ở di sản văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Mỗi chiếc búa, chiếc đe, mỗi lò than đỏ lửa đều kể câu chuyện về tinh thần lao động cần cù, sự sáng tạo và khát vọng chinh phục thiên nhiên của cha ông.

Trong tương lai, nếu được đầu tư bài bản, nghề rèn Nho Lâm có thể phát triển theo hướng gắn với du lịch văn hóa, du lịch trải nghiệm làng nghề. Du khách không chỉ được tìm hiểu lịch sử hình thành nghề rèn, tham quan đền thờ Thánh tổ Cao Lỗ mà còn trực tiếp quan sát quy trình chế tác, trải nghiệm những công đoạn rèn thủ công và lắng nghe những câu chuyện về một làng nghề đã tồn tại qua bao thăng trầm của lịch sử. Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều nghề truyền thống đang dần mai một, ngọn lửa trong những lò rèn Nho Lâm vẫn mang ý nghĩa đặc biệt. Đó không chỉ là ngọn lửa của nghề, mà còn là ngọn lửa gìn giữ bản sắc văn hóa, hun đúc tinh thần lao động và niềm tự hào của bao thế hệ người dân xứ Nghệ.