Ngâm nước làm sạch vỏ của tre, trúc.

Đổi mới để "giữ lửa" làng nghề

Làng nghề tre trúc Xuân Lai, xã Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh có lịch sử hơn 200 năm hình thành và phát triển. Theo Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Kỷ, người có hơn 30 năm gắn bó với nghề, giá trị lớn nhất của tre trúc Xuân Lai không nằm ở nguyên liệu mà ở kỹ thuật hun tre nguyên cây được cha ông truyền lại. “Đó là nét riêng làm nên thương hiệu của làng nghề và cũng là điều chúng tôi luôn nỗ lực gìn giữ”, ông Kỷ chia sẻ.

Để tạo nên một sản phẩm hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua gần 20 công đoạn, từ chọn nguyên liệu, ngâm tre, làm sạch, hun khói đến gia công, hoàn thiện. Trong đó, công đoạn hun tre nguyên cây đòi hỏi kinh nghiệm và sự tỉ mỉ để kiểm soát nhiệt độ, lượng khói và thời gian hun, tạo nên màu nâu trầm đặc trưng, dấu ấn riêng của làng nghề Xuân Lai.

Trước sự cạnh tranh ngày càng gay gắt của sản phẩm công nghiệp và hàng thủ công giá rẻ cùng loại, việc giữ gìn những bí quyết độc đáo ấy trở thành bài toán sống còn đối với làng nghề.

Đến Xuân Lai những ngày này, tiếng máy cắt, tiếng đục đẽo vẫn rộn rã trong các xưởng sản xuất. Thế nhưng, phía sau nhịp lao động ấy là nỗi lo đơn hàng sụt giảm, trong khi chi phí nguyên liệu, nhân công và vận chuyển liên tục tăng, khiến cho nhiều cơ sở chỉ duy trì hoạt động cầm chừng.

Theo ông Kỷ, khó khăn là điều không thể tránh khỏi, nhưng thay vì chạy theo sản lượng, người làm nghề đã lựa chọn giữ vững chất lượng để bảo vệ uy tín và thương hiệu làng nghề.

Thế rồi trong cái khó, ló cái khôn, tre trúc Xuân Lai và nhiều làng nghề khác trên khắp cả nước đã lựa chọn thích ứng thay vì chùn bước, kiên trì đổi mới sản xuất, nâng cao giá trị sản phẩm và mở rộng thị trường, tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững.

Ghi nhận tại làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ (Hà Nội), mặc dù những mảnh vỏ trai, vỏ ốc vẫn được người thợ tỉ mỉ gắn lên từng thớ gỗ bằng kỹ thuật truyền thống, nhưng cách đưa sản phẩm ra thị trường đã đổi khác.

Thay vì ngồi đợi khách, các nghệ nhân, chủ cơ sở kinh doanh đã chủ động đưa sản phẩm lên website, các nền tảng mạng xã hội và sàn thương mại điện tử; đồng thời tích cực tham gia hội chợ, triển lãm trong và ngoài nước để mở rộng thị trường.

Sự chủ động của người dân làng nghề đã giúp sản phẩm khảm trai Chuyên Mỹ đến với người tiêu dùng, cho thấy khả năng thích ứng của một làng nghề biết gìn giữ những kỹ thuật truyền thống độc đáo để bước vào thị trường hiện đại.

Hiện 99% số hộ dân làng nghề đang sống bằng nghề truyền thống, trong đó khảm trai là sinh kế của nhiều gia đình và góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa, tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân.

Chia sẻ về những thành công của làng nghề, nghệ nhân Vũ Văn Đình không giấu được niềm vui cho biết, nhờ đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số để mở rộng thị trường, sản phẩm khảm trai Chuyên Mỹ được tiêu thụ trong cả nước và xuất khẩu sang các thị trường Tây Âu và nhiều nước Đông Nam Á.

Chọn đúng hướng đi để phát triển, nhưng vẫn giữ vững cốt nghề, các nghệ nhân Chuyên Mỹ đã tạo nên sức sống mới cho nghề khảm trai. Trên nền tảng kỹ thuật truyền thống, những sản phẩm từ đồ nội thất, quà tặng đến đồ trang trí được làm mới về kiểu dáng, hài hòa giữa giá trị thủ công và xu hướng thẩm mỹ hiện đại, đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu của thị trường.

Giữ gìn bản sắc, thích ứng nhu cầu thị trường

Nhận định về tương lai làng nghề, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Chuyên Mỹ Nguyễn Thị Thủy Hương cho biết, cùng với việc bảo tồn nghề truyền thống, địa phương đang phối hợp các cơ quan chuyên môn hỗ trợ các cơ sở ứng dụng công nghệ số, xây dựng thương hiệu, tham gia Chương trình OCOP, xúc tiến thương mại và kết nối tiêu thụ nhằm nâng cao sức cạnh tranh cho sản phẩm làng nghề.

Trong bối cảnh thị trường liên tục biến động, sức sống của làng nghề không thể chỉ dựa vào truyền thống, mà cần được tiếp sức bằng đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, xây dựng thương hiệu và những chính sách đủ mạnh để bảo tồn, phát huy giá trị nghề truyền thống.

Từ góc độ quản lý, Cục trưởng Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn Lê Đức Thịnh cho rằng, làng nghề không chỉ có vai trò bảo tồn mà còn là động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân. Tuy nhiên, các làng nghề muốn phát triển bền vững thì cần thay đổi tư duy từ sản xuất sang kinh tế làng nghề, lấy nhu cầu thị trường làm trung tâm.

Bên cạnh việc gìn giữ tinh hoa nghề cha ông, các cơ sở sản xuất cần chú trọng đổi mới mẫu mã, xây dựng thương hiệu, nâng cao chất lượng sản phẩm, đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng thương mại điện tử để mở rộng thị trường tiêu thụ. Đồng thời, cần phát triển làng nghề gắn với Chương trình OCOP, du lịch nông thôn và các chuỗi giá trị nhằm gia tăng giá trị sản phẩm.

Thực tế tại làng nghề tre hun khói Xuân Lai và làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ cho thấy, mặc dù lựa chọn những hướng đi khác nhau nhưng đều có chung mục tiêu là giữ gìn nghề truyền thống trong bối cảnh mới.

Nếu Xuân Lai kiên trì bảo tồn kỹ thuật hun tre nguyên cây, lấy chất lượng làm nền tảng để giữ thương hiệu, thì Chuyên Mỹ chủ động ứng dụng chuyển đổi số, mở rộng kênh bán hàng trực tuyến và đa dạng hóa thị trường tiêu thụ.

Con đường “giữ lửa” làng nghề của hai làng nghề Xuân Lai và Chuyên Mỹ gợi mở hướng đi cho nhiều làng nghề trên cả nước: Lấy truyền thống làm nền tảng, lấy đổi mới làm động lực. Chỉ khi được kết nối với công nghệ, chuyển đổi số, thương mại điện tử và tư duy thị trường, bản sắc truyền thống mới thật sự trở thành lợi thế cạnh tranh. Khi đó, mỗi sản phẩm làng nghề không chỉ tạo ra giá trị kinh tế mà còn lan tỏa giá trị văn hóa, góp phần phát triển kinh tế nông thôn và xây dựng nông thôn mới bền vững.