Nghệ nhân Nguyễn Quang Hồng giới thiệu kỹ thuật phất quạt.

Nhắc đến làng nghề truyền thống, người ta thường hình dung ra những gian nhà xưởng nhuốm màu thời gian, những thao tác thủ công nếp nối qua nhiều thế hệ và cách thức buôn bán dựa nhiều vào quen biết, mối lái địa phương. Tuy nhiên, trong bối cảnh nền kinh tế số bùng nổ, bức tranh ấy đang thay đổi từng ngày. Sự xuất hiện của công nghệ không làm mất đi nét tinh hoa vốn có, mà trái lại, đang trở thành “bệ phóng” đưa những sản phẩm mang đậm hồn quê bước ra biển lớn.

Bài toán quy mô và niềm tin thị trường

Từ trước đến nay, các làng nghề nông thôn luôn đóng vai trò là “trụ cột” kinh tế ở nhiều vùng quê, góp phần giải quyết việc làm tại chỗ, tăng thu nhập cho người dân và giữ gìn di sản văn hóa. Sự thành công của Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP) với gần 17.400 sản phẩm đạt chuẩn từ 3 sao trở lên (tính đến cuối năm 2025) là minh chứng rõ nét cho tiềm năng to lớn này. Dù vậy, phần lớn các cơ sở sản xuất vẫn loay hoay trong chiếc áo quá hẹp: quy mô nhỏ lẻ, quản trị dựa vào cảm tính, thiếu công cụ đo lường nhu cầu người tiêu dùng và cực kỳ hạn chế khi tiếp cận các kênh phân phối hiện đại.

Trong khi đó, chuyển đổi số đã không còn là một khái niệm xa xỉ. Với việc kinh tế số đóng góp khoảng 14,02% GDP vào năm 2025, luồng sinh khí công nghệ đang thẩm thấu vào từng ngóc ngách của đời sống kinh tế. Đối với khu vực nông thôn, số hóa không đơn thuần là việc livestream bán hàng hay đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử. Đó là một cuộc cách mạng bài bản nhằm thiết lập hệ sinh thái hoàn chỉnh: từ minh bạch nguồn gốc, quản trị dữ liệu đến xây dựng thương hiệu chuyên nghiệp.

Điểm nghẽn lớn nhất của nông sản và đặc sản làng nghề lâu nay chính là niềm tin của người tiêu dùng về chất lượng. Công nghệ số đã giải bài toán này một cách triệt để thông qua các giải pháp định danh. Chỉ bằng một thao tác quét mã QR đơn giản, chiếc “hồ sơ số” của sản phẩm sẽ hiện ra trọn vẹn từ vùng nguyên liệu, quy trình chế biến, chứng nhận an toàn cho đến thông tin nhà sản xuất. Nhờ sự đồng hành của các giải pháp từ iCheck, các mặt hàng đặc thù như trà, cà phê, dược liệu hay thực phẩm chế biến sẵn đã có “tấm hộ chiếu” uy tín để tự tin bước vào chuỗi siêu thị lớn.

Song song đó, bài toán quản trị vận hành vốn là điểm yếu cố hữu của các hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ lẻ cũng dần tìm thấy lời giải. Thông qua các phần mềm tài chính - kế toán, quản lý bán hàng và nhân sự như MISA, các chủ cơ sở nông thôn bắt đầu làm quen với khái niệm “quản trị dựa trên dữ liệu”, loại bỏ hoàn toàn lối ghi chép sổ sách thủ công rủi ro và thiếu chính xác.

Máy in kỹ thuật số sẽ in thiết kế trên giấy, sau đó, thợ trong xưởng sẽ dùng máy ép chuyển nhiệt để in hình lên vải. Ảnh: Tuyết Linh

Giữ gìn bản sắc trên nền tảng quản trị hiện đại

Chuyển đổi số ở làng nghề không phải là cuộc thay thế máy móc vô hồn cho đôi bàn tay khéo léo của người thợ thủ công, mà là sự tiếp sức. Việc đưa các thiết bị hiện đại như máy đóng gói tự động, hệ thống cảm biến nhiệt độ, độ ẩm hay dây chuyền sơ chế vào sản xuất giúp kiểm soát chất lượng đồng đều, nâng cao năng suất và hạn chế tối đa rủi ro do thời tiết hay con người. Bản sắc truyền thống là “ruột”, còn công nghệ là “vỏ bọc” bảo vệ và tôn vinh giá trị đó.

Chiếc quạt của cộng đồng người hâm mộ Nhà Tinh Hoa chương trình “Anh trai vượt ngàn chông gai”.

Tuy nhiên, con đường hình thành nên những “làng nghề số” không trải toàn hoa hồng. Rào cản lớn nhất hiện nay nằm ở nguồn vốn đầu tư ban đầu, tư duy đổi mới của các chủ cơ sở sản xuất lớn tuổi và sự thiếu hụt nhân lực am hiểu công nghệ tại địa phương. Nhiều doanh nghiệp nhỏ muốn chuyển đổi nhưng lại bối rối, không biết bắt đầu từ đâu và lộ trình thế nào cho phù hợp với túi tiền.

Đứng trước thực tế đó, chuyển đổi số làng nghề không thể là cuộc chiến đơn độc của riêng người nông dân hay chủ xưởng. Nó đòi hỏi một cơ chế hợp lực chặt chẽ từ “bốn nhà”: chính quyền địa phương định hướng và hỗ trợ chính sách; doanh nghiệp công nghệ cung cấp giải pháp vừa túi tiền, dễ sử dụng; các hợp tác xã làm cầu nối gom quy mô; và bản thân người sản xuất chủ động thay đổi tư duy.

Sự giao thoa giữa kinh nghiệm dân gian lâu đời và công nghệ hiện đại đang vẽ lại bản đồ nông nghiệp - tiểu thủ công nghiệp Việt Nam. “Làng nghề số” chính là mô hình thu nhỏ của một nền kinh tế nông thôn hiện đại, minh bạch và bền vững, nơi giá trị truyền thống không bị bỏ lại phía sau, mà được chắp thêm cánh để vươn xa hơn trong kỷ nguyên số.