Nghệ nhân Ưu tú Bàn Văn Cường dạy học chữ Nôm Dao cho trẻ em tại xã Tây Yên Tử. Ảnh Nguyễn Thị Hằng

Sinh ra trong một gia đình nghèo đông anh em ở xã Tây Yên Tử, tỉnh Bắc Ninh cậu bé Cường khi ấy chẳng có điều kiện đến trường. Nhưng may mắn thay, những chiến sĩ bộ đội Kinh về bản làm cách mạng ngày đó lại nói tiếng Dao líu lo và viết chữ Nôm Dao vô cùng thành thạo. Được các anh tận tình chỉ dạy, ông dần tự mình lật mở từng trang sách cổ của gia đình, để rồi càng đọc lại càng thêm yêu và tự hào về nếp sống, tri thức mà cha ông truyền lại qua bao thế hệ.

18 năm qua, Nghệ nhân Ưu tú Bàn Văn Cường vẫn cần mẫn dạy chữ Nôm Dao cho những học trò là con em người Dao. Ảnh Nguyễn Thị Hằng

Thế nhưng, nhịp sống hiện đại cuốn đi khiến số người biết đọc chữ cổ ngày một thưa thớt. Chữ tượng hình vốn khó nhớ, sách cũ lại mủn dần theo năm tháng, đứng trước nguy cơ mai một di sản được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia này, ông Cường không thể ngồi yên. Sau khi nghỉ hưu vào năm 2007, ông dành trọn tâm huyết cho chữ viết dân tộc. Đến năm 2008, ông quyết định mở lớp dạy học miễn phí. Để có đủ tư liệu, ông lặn lội suốt nhiều tháng trời qua các cung đường đèo hiểm trở từ Quảng Ninh, Thái Nguyên đến Tuyên Quang, Sơn La... để tìm thầy, nhặt chữ. Trở về bản, ông tự tay đóng lại bàn ghế, gõ cửa từng nhà vận động rồi cùng chính quyền địa phương dựng nên lớp học đầu tiên tại Nhà Văn hóa bản Thanh Chung.

Suốt 18 năm qua, ngọn lửa từ lớp học ấy chưa từng tắt. Có những đêm mùa đông rét mướt, thầy trò lại gom củi đốt lửa quây quần bên tấm bảng gỗ dựng tạm. Ông Cường không chỉ dạy nét chữ mà còn lồng ghép những bài học làm người sâu sắc, như khi giải nghĩa chữ “Nhân” (người) - hai nét nâng đỡ nhau như lời nhắc nhở về tình đoàn kết. Lớp học của ông luôn rộn rã tiếng hát páo dung, điệu múa chuông và những câu chuyện kể về tục thờ Bàn Vương, lễ cấp sắc.

Nghệ nhân Ưu tú Bàn Văn Cường (thứ hai từ trái sang)

Đến nay, hơn 10 khóa học với hàng trăm học viên đã trưởng thành từ bàn tay ông. Không dừng lại ở đó, ông còn truyền nghề cho người cháu Triệu Hữu Cam để tiếng Dao tiếp tục vang lên trong các giờ học thứ Bảy tại trường THCS Tây Yên Tử, đồng thời đảm nhiệm vai trò Phó Ban chủ nhiệm CLB Văn hóa Dân gian Dân tộc Dao xã Tây Yên Tử để lan tỏa di sản rộng rãi hơn.

Những cống hiến thầm lặng ấy đã mang về cho ông danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú (2019) cùng Bằng khen của Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương (2025). Ở tuổi ngả bóng chiều, ông Bàn Văn Cường vẫn miệt mài bên từng trang sách dó, bởi với ông, giữ được chữ Nôm Dao là giữ được cái hồn, cái gốc và ký ức thiêng liêng của cả một dân tộc.