Ông Hoàng Vĩnh Long, Chủ tịch Hiệp hội Chè Việt Nam, trao Quyết định thành lập Chi hội Chè Shan Tuyết vùng núi cao Việt Nam cho Ban lãnh đạo Chi hội.

Ngày 16/9/2026, tại Hà Nội, Hiệp hội Chè Việt Nam tổ chức lễ ra mắt Chi hội Chè Shan Tuyết vùng núi cao Việt Nam (Vietnam High-Mountain Snow Shan Tea Chapter), quy tụ đại diện các doanh nghiệp, hợp tác xã, cơ sở sản xuất, nhà khoa học, nghệ nhân và những người gắn bó với các vùng chè Shan tuyết tại Hà Giang, Lào Cai, Yên Bái, Sơn La, Lai Châu, Tuyên Quang...

Việc thành lập Chi hội được thực hiện theo Quyết định số 53/QĐ-HHC do Chủ tịch Hiệp hội Chè Việt Nam Hoàng Vĩnh Long ký ban hành, hướng tới tạo một đầu mối nghề nghiệp để kết nối cộng đồng sản xuất, chế biến và kinh doanh chè Shan tuyết vùng núi cao.

Đây là dòng chè gắn với những vùng núi có điều kiện sinh thái đặc thù. Những cây chè cổ thụ tồn tại qua nhiều thế hệ không chỉ cung cấp nguyên liệu cho sản xuất mà còn gắn với sinh kế, tập quán canh tác và đời sống văn hóa của đồng bào Mông, Dao, Tày...

Từ Hà Giang, Yên Bái đến Sơn La, Lai Châu hay Lào Cai, mỗi vùng nguyên liệu lại hình thành những sắc thái riêng. Độ cao, khí hậu, thổ nhưỡng, nguồn nước và phương thức chăm sóc tạo nên sự khác biệt về hương, vị và hậu vị của trà. Chính sự đa dạng đó vừa là lợi thế, vừa đặt ra yêu cầu phải có cách tiếp cận thống nhất hơn trong xây dựng giá trị cho chè Shan tuyết.

Giá trị vùng nguyên liệu chưa phản ánh đầy đủ vào sản phẩm

Một trong những vấn đề được đặt ra tại lễ ra mắt là khoảng cách giữa giá trị của vùng nguyên liệu và giá trị thương mại mà sản phẩm chè tạo ra.

Theo thông tin được chia sẻ tại sự kiện, Việt Nam hiện có gần 20.000 ha chè Shan tuyết vùng núi cao, trong đó khoảng 15.000 ha gắn với các vùng chè Shan tuyết cổ thụ. Tuy nhiên, một phần sản phẩm vẫn được tiêu thụ dưới dạng nguyên liệu hoặc xuất khẩu với giá trị gia tăng chưa cao. Mức giá xuất khẩu bình quân khoảng 1,7–2 USD/kg được nêu tại sự kiện như một chỉ dấu cho thấy dư địa nâng giá trị của sản phẩm còn lớn.

Phía sau câu chuyện giá cả là bài toán về tổ chức sản xuất. Quy mô sản xuất còn nhỏ, mức độ liên kết giữa hộ dân, hợp tác xã và doanh nghiệp chưa đồng đều; năng lực chế biến, xây dựng thương hiệu và tiếp cận thị trường ở nhiều nơi còn hạn chế. Khi mỗi vùng, mỗi cơ sở áp dụng một cách làm riêng, việc hình thành những chuẩn chung về sản phẩm cũng gặp nhiều khó khăn.

Tại Hoàng Su Phì, ông Lý Chòi Nhàn, Phó Chủ tịch lâm thời Chi hội, cho biết địa phương có trên 4.600 ha chè Shan tuyết nhưng giá trị thu được vẫn chưa tương xứng với tiềm năng của vùng nguyên liệu. Theo ông, Chi hội cần hỗ trợ hợp tác xã và người dân nhận diện đầy đủ hơn giá trị của sản phẩm, không chỉ ở nguyên liệu mà còn ở quy trình chế biến, câu chuyện văn hóa và hệ sinh thái gắn với cây chè.

Đây cũng là vấn đề chung của nhiều vùng chè cổ thụ: làm thế nào để người dân có thêm động lực giữ cây, giữ rừng và duy trì phương thức sản xuất phù hợp với điều kiện tự nhiên, trong khi sản phẩm có thể tiếp cận những phân khúc thị trường có giá trị cao hơn.

Ban Chấp hành lâm thời Chi hội Chè Shan Tuyết vùng núi cao Việt Nam ra mắt, thể hiện quyết tâm tăng cường liên kết và nâng cao giá trị chè Shan tuyết.

“Mái nhà chung” của những người làm trà

Phát biểu tại lễ ra mắt, ông Hoàng Vĩnh Long, Chủ tịch Hiệp hội Chè Việt Nam, nhấn mạnh yêu cầu tập hợp các doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ sản xuất chè Shan tuyết vùng cao vào một tổ chức chung. Theo ông, sự liên kết không chỉ nhằm tạo tiếng nói chung trong quan hệ với các cơ quan quản lý, mà còn hướng tới chia sẻ kinh nghiệm, phối hợp xây dựng tiêu chuẩn và mở rộng thị trường. Từ góc nhìn này, Chi hội được kỳ vọng trở thành không gian kết nối giữa những vùng chè có lịch sử, điều kiện tự nhiên và thế mạnh sản phẩm khác nhau. Bởi mỗi vùng trà có một câu chuyện riêng.

Phìn Hồ có những cây chè gắn với vùng núi Hà Giang; Tà Xùa nổi tiếng với những nương chè ở độ cao lớn; Suối Giàng sở hữu quần thể chè cổ thụ lâu đời; Y Tý và nhiều vùng trà khác của Tây Bắc cũng đang từng bước xây dựng sản phẩm từ nguồn nguyên liệu đặc hữu. Nếu được tổ chức trong một hệ thống liên kết, sự khác biệt của từng vùng có thể trở thành một phần của bức tranh chung về chè Shan tuyết Việt Nam.

Ông Phạm Vũ Khánh, Chủ tịch lâm thời Chi hội, người có 25 năm gắn bó với các vùng chè Tây Bắc, cho rằng từng địa phương đều có những lợi thế riêng về nguyên liệu và hương vị. “Đã đến lúc chúng ta phải hợp sức để gắn kết thế mạnh đặc thù của từng vùng lại để cùng nhau kiến tạo một bộ sản phẩm chè Shan tuyết mang sắc thái riêng đại diện cho quốc gia”, ông Khánh chia sẻ. Theo ông, Chi hội xác định bốn trụ cột hoạt động gồm Văn hóa – Đạo đức – Kết nối – Tiêu chuẩn.

Trong đó, văn hóa được đặt trong mối quan hệ với việc gìn giữ rừng chè và sinh kế cộng đồng; đạo đức gắn với trách nhiệm của người làm nghề; kết nối hướng tới tăng cường hợp tác giữa các vùng nguyên liệu; còn tiêu chuẩn là nền tảng để sản phẩm có thể đi xa hơn trên thị trường.

Từ “búp trà” đến câu chuyện văn hóa

Một trong những điểm đáng chú ý trong định hướng của Chi hội là cách tiếp cận giá trị chè Shan tuyết không chỉ dừng ở sản phẩm cuối cùng. Với chè cổ thụ, giá trị của sản phẩm nằm đồng thời ở nguyên liệu, điều kiện sinh thái, phương thức canh tác, kỹ thuật chế biến và câu chuyện văn hóa của cộng đồng.

Những cây chè hàng trăm năm tuổi cần được nhìn nhận như một phần của hệ sinh thái và sinh kế vùng cao. Khi giá trị thương mại của sản phẩm được nâng lên, người dân có thêm cơ sở để tiếp tục duy trì việc chăm sóc, bảo vệ cây chè và không gian sinh thái xung quanh. Đây là lý do Chi hội đặt mục tiêu gắn chuỗi giá trị chè với bảo tồn rừng và phát triển du lịch trải nghiệm.

Từ những nương chè trên núi, câu chuyện có thể được mở rộng thành hành trình trải nghiệm: từ vùng nguyên liệu, cách hái chè, chế biến thủ công đến thưởng trà và tìm hiểu văn hóa bản địa. Nếu được tổ chức bài bản, đây không chỉ là hướng mở rộng thị trường cho sản phẩm mà còn tạo thêm giá trị cho cộng đồng tại vùng nguyên liệu.

Chuẩn hóa để đi xa hơn

Trước mắt, Chi hội đặt ra một số nhiệm vụ trọng tâm hướng tới Đại hội lần thứ nhất, dự kiến tổ chức chậm nhất vào ngày 30/10/2026. Trong đó, xây dựng tiêu chuẩn chất lượng cho chè Shan tuyết là một nội dung quan trọng. Chi hội dự kiến phối hợp với các nhà khoa học để phân định rõ hơn nhóm chè Shan tuyết cổ thụ và chè Shan tuyết vùng núi cao, đồng thời nghiên cứu các yêu cầu về vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất và chất lượng sản phẩm.

Cùng với đó là mã hóa vùng trồng, tăng cường truy xuất nguồn gốc bằng mã QR, qua đó giúp người tiêu dùng có thêm thông tin về xuất xứ và quá trình hình thành sản phẩm. Chi hội cũng đặt mục tiêu khai thác nhãn hiệu tập thể “Snow Shan” theo quy chế sử dụng phù hợp, góp phần tạo nhận diện chung và nâng cao khả năng kiểm soát nguồn gốc sản phẩm.

Với một ngành hàng có nhiều vùng nguyên liệu và nhiều chủ thể sản xuất, chuẩn hóa được xem là bước quan trọng để hạn chế sự khác biệt quá lớn về chất lượng, đồng thời tạo nền tảng cho việc xây dựng hình ảnh thống nhất trên thị trường.

Một hành trình dài từ vùng cao ra thị trường quốc tế

Sự ra đời của Chi hội Chè Shan Tuyết vùng núi cao Việt Nam mới là điểm khởi đầu cho một quá trình dài. Để một sản phẩm chè đặc sản có thể tạo được giá trị bền vững, câu chuyện không chỉ nằm ở thương hiệu. Đó còn là chất lượng ổn định, vùng nguyên liệu rõ ràng, quy trình sản xuất minh bạch, năng lực chế biến, khả năng đáp ứng yêu cầu của từng thị trường và đặc biệt là lợi ích của người dân tại nơi cây chè sinh trưởng.

Với chè Shan tuyết, yếu tố văn hóa và sinh thái càng trở nên quan trọng bởi những cây chè cổ thụ không thể được tạo ra trong một mùa vụ hay bằng một quy trình công nghiệp đơn thuần. Đó là tài sản được hình thành qua nhiều thế hệ và phụ thuộc vào cả một hệ sinh thái vùng núi cao.

Bởi vậy, nâng giá trị chè Shan tuyết cũng đồng nghĩa với việc tìm cách để người làm trà có thể sống được từ cây chè, cộng đồng có thêm động lực gìn giữ vùng nguyên liệu và người tiêu dùng nhận diện được giá trị thực của sản phẩm.

Từ một tổ chức nghề nghiệp mới được thành lập, bài toán lớn hơn đang được đặt ra: kết nối những vùng trà khác biệt thành một hệ sinh thái chung, trong đó mỗi địa phương giữ được bản sắc riêng nhưng cùng hướng tới những chuẩn mực chung.

Đó có thể là nền tảng để những sản phẩm từ những rừng chè trên mây không chỉ được biết đến bởi nguồn gốc vùng cao, mà còn được nhận diện bằng chất lượng, câu chuyện văn hóa và giá trị mà chúng mang lại cho cộng đồng.