Làng nghề truyền thống bánh chưng Tranh Khúc - xã Nam Phù

Từ nghề làm bánh chưng được trao truyền qua nhiều thế hệ, người dân nơi đây đã gìn giữ và tạo dựng một sản phẩm mang đậm hương vị quê hương, gắn với văn hóa ẩm thực và phong tục Tết của người Việt.

Qua thời gian, bánh chưng Tranh Khúc không chỉ hiện diện trên mâm cỗ mỗi dịp Xuân về mà còn trở thành nghề tạo sinh kế, góp phần nâng cao thu nhập và phát triển kinh tế địa phương. Vì thế, trong định hướng quy hoạch không gian mới, mong muốn giữ lại làng nghề không chỉ là giữ một nghề truyền thống, mà còn là giữ không gian văn hóa, giữ sinh kế và gìn giữ một phần ký ức, hồn quê ven sông Hồng cho các thế hệ mai sau.

Từ nghề gia truyền đến thương hiệu làng nghề

Tranh Khúc là vùng quê ven sông Hồng có lịch sử lâu đời. Cũng như nhiều làng quê đồng bằng Bắc Bộ, đời sống người dân nơi đây từng gắn bó với cây lúa, hạt gạo và những sản vật của đồng quê. Từ nền tảng ấy, nghề làm bánh chưng dần hình thành và được trao truyền trong các gia đình.

Không có một mốc thời gian duy nhất để xác định nghề bánh chưng Tranh Khúc bắt đầu từ khi nào. Trong ký ức của người dân, nghề đã hiện diện từ lâu trong đời sống cộng đồng, trước hết để phục vụ những dịp lễ, Tết, cưới hỏi, giỗ chạp. Những người đi trước truyền lại cho con cháu cách chọn gạo nếp, chọn đỗ xanh, lựa thịt, chọn lá dong và đặc biệt là kỹ thuật gói, buộc, luộc bánh.

Lá dong được rửa sạch, chuẩn bị cho công đoạn gói bánh chưng Tranh Khúc

Từ những căn bếp gia đình, nghề dần phát triển thành nghề sản xuất hàng hóa. Khi nhu cầu sử dụng bánh chưng tăng lên, đặc biệt vào dịp Tết Nguyên đán, ngày càng nhiều hộ trong làng cùng làm nghề. Bánh chưng trở thành một trong những nghề tạo sinh kế của người dân Tranh Khúc và từng bước tạo dựng tên tuổi riêng cho ngôi làng.

Nét riêng của bánh chưng Tranh Khúc trước hết nằm ở nguyên liệu và kỹ thuật chế biến. Gạo nếp được lựa chọn kỹ, đỗ xanh đãi sạch, thịt bảo đảm độ tươi, lá dong được chọn và sơ chế cẩn thận. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi kinh nghiệm của người thợ.

Đặc biệt, gói bánh là công đoạn thể hiện rõ nhất sự khéo léo. Chiếc bánh phải vuông vắn, các góc chắc, nhân được đặt cân đối, dây buộc vừa đủ. Sau nhiều giờ luộc, bánh đạt độ chín, dẻo thơm của nếp, bùi của đỗ, đậm đà của nhân và mang màu xanh đặc trưng của lá dong.

Những kỹ thuật tưởng như giản dị ấy thực chất là kết quả của quá trình học nghề, làm nghề và truyền nghề qua nhiều thế hệ. Có những bí quyết không nằm trong sách vở mà được truyền lại bằng đôi tay, bằng kinh nghiệm và sự chỉ dẫn trực tiếp của người đi trước.

Năm 2011, làng nghề bánh chưng Tranh Khúc được UBND thành phố Hà Nội công nhận là làng nghề truyền thống. Đây là dấu mốc quan trọng, tạo thêm động lực để nghề làm bánh nơi đây từng bước phát triển theo hướng chuyên nghiệp, nâng cao chất lượng và xây dựng thương hiệu.

Giữ hương vị truyền thống, nâng giá trị sản phẩm

Từ chỗ chủ yếu làm bánh phục vụ nhu cầu của gia đình và cộng đồng vào những dịp lễ, Tết, nghề bánh chưng Tranh Khúc ngày nay đã có bước phát triển đáng kể. Sản phẩm không chỉ được tiêu thụ tại Hà Nội mà còn được đưa đến nhiều địa phương, phục vụ nhu cầu của người dân trong và ngoài dịp Tết.

Sự phát triển của nghề kéo theo nhu cầu về nguyên liệu, sơ chế, vận chuyển, đóng gói và tiêu thụ sản phẩm, tạo thêm việc làm và thu nhập cho người dân. Với nhiều hộ gia đình, nghề bánh chưng đã trở thành nguồn sinh kế quan trọng, góp phần nâng cao đời sống và thúc đẩy kinh tế địa phương.

Theo bà Lý Thị Thiệp, đại diện làng nghề bánh chưng Tranh Khúc, nghề làm bánh chưng không chỉ là công việc mưu sinh mà còn là một phần quan trọng trong đời sống văn hóa của cộng đồng. “Giữ nghề bánh chưng cũng là giữ một phần văn hóa của quê hương. Qua nhiều thế hệ, những kinh nghiệm từ lựa chọn nguyên liệu, sơ chế, gói bánh đến luộc bánh được trao truyền trong từng gia đình. Mỗi chiếc bánh làm ra không chỉ có hương vị của gạo nếp, đỗ xanh, thịt và lá dong mà còn chứa đựng câu chuyện về nếp nhà, phong tục và văn hóa Tết của người Việt”, bà Thiệp chia sẻ.

Theo bà Thiệp, chính giá trị văn hóa đã tạo nên sức sống lâu bền cho nghề. Tuy nhiên, để nghề tiếp tục tồn tại trong đời sống hiện đại, giá trị văn hóa cần song hành với giá trị kinh tế. Bánh chưng Tranh Khúc phải vừa giữ được hương vị truyền thống, vừa đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng về chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm, mẫu mã, bao bì và nguồn gốc sản phẩm.

“Phát triển kinh tế từ nghề truyền thống phải đi cùng với giữ gìn bản sắc. Có như vậy, bánh chưng Tranh Khúc mới vừa giữ được giá trị văn hóa, vừa trở thành sản phẩm có sức cạnh tranh, góp phần nâng cao đời sống người dân và phát triển kinh tế địa phương”, bà Thiệp nhấn mạnh.

Sản phẩm bánh chưng Tranh Khúc hoàn thiện, giữ trọn hương vị truyền thống

Cùng với việc nâng cao chất lượng sản phẩm, người dân Tranh Khúc ngày càng quan tâm hơn đến xây dựng thương hiệu và ứng dụng công nghệ trong quảng bá, tiêu thụ. Sản phẩm bánh chưng Tranh Khúc đã được xây dựng hệ thống mã vạch riêng, đồng thời có website giới thiệu và bán hàng trực tuyến, góp phần đưa sản phẩm làng nghề đến gần hơn với người tiêu dùng trong và ngoài địa phương.

Công tác xây dựng thương hiệu còn được thể hiện qua việc phát triển các sản phẩm đạt chứng nhận OCOP. Hiện làng nghề có một số cơ sở sản xuất bánh chưng được công nhận sản phẩm OCOP 4 sao; OCOP 3 sao là bánh chưng ngũ sắc và bánh chưng nếp cẩm.

Đáng chú ý, công tác chuẩn hóa quy trình sản xuất cũng từng bước được chú trọng. 100% hộ dân làm nghề được tập huấn kiến thức về vệ sinh an toàn thực phẩm, tiếp cận thị trường và quảng bá thương hiệu. Đây là nền tảng quan trọng để nghề bánh chưng Tranh Khúc không chỉ được gìn giữ như một sinh kế truyền thống mà còn từng bước thích ứng với yêu cầu của thị trường hiện đại.

Giữ không gian làng nghề, mở hướng phát triển du lịch

Trong định hướng phát triển không gian ven sông Hồng, Tranh Khúc được người dân kỳ vọng tiếp tục hiện diện như một không gian làng nghề gắn với đời sống cộng đồng. Bởi bảo tồn ở đây không chỉ là giữ lại tên làng hay một sản phẩm truyền thống, mà còn là giữ không gian sống gắn với nghề, với sinh kế và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Thông tin làng nghề được giữ lại trong định hướng quy hoạch Sông Hồng vì thế được người dân Tranh Khúc đón nhận với nhiều kỳ vọng. Với bà con, giữ lại làng nghề trước hết là giữ được không gian để người dân tiếp tục làm nghề; đồng thời tạo điều kiện tổ chức sản xuất phù hợp hơn, cải thiện hạ tầng, giao thông, cảnh quan và môi trường. Đối với nghề bánh chưng, điều này càng có ý nghĩa bởi quá trình sản xuất liên quan trực tiếp đến nguồn nguyên liệu, sơ chế, chế biến, bảo quản và vận chuyển sản phẩm.

Khi hạ tầng được đầu tư đồng bộ, không gian sản xuất được tổ chức hợp lý, làng nghề sẽ có thêm điều kiện nâng cao chất lượng sản phẩm, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm và đáp ứng tốt hơn các tiêu chuẩn của thị trường.

Quan trọng hơn, không gian làng nghề nếu được bảo tồn và tổ chức phù hợp còn có thể trở thành nền tảng để phát triển các hoạt động trải nghiệm văn hóa. Với Tranh Khúc, câu chuyện về một chiếc bánh chưng từ khâu chọn nguyên liệu, chuẩn bị lá dong, đãi gạo, làm nhân đến gói và luộc bánh có thể trở thành một trải nghiệm văn hóa hấp dẫn, giúp du khách hiểu hơn về nghề truyền thống và phong tục Tết của người Việt.

Bà Lý Thị Thiệp cho rằng, nếu có điều kiện phù hợp, Tranh Khúc không chỉ có thể phát triển sản xuất bánh chưng mà còn có thể khai thác tốt hơn giá trị văn hóa của nghề. “Chúng tôi mong muốn Tranh Khúc không chỉ được biết đến là nơi làm bánh chưng ngon, mà còn là một địa chỉ văn hóa, nơi mọi người có thể tìm hiểu về cách người Việt làm bánh, ăn bánh và gìn giữ phong tục Tết. Khi nghề có thêm thị trường, người dân có thêm thu nhập thì thế hệ trẻ cũng có thêm niềm tin để tiếp tục nghề của cha ông”, bà Thiệp chia sẻ.

Đó cũng là hướng đi có thể mở ra cho Tranh Khúc trong tương lai: lấy nghề truyền thống làm nền tảng, lấy sản phẩm làm trung tâm, đồng thời từng bước kết nối với văn hóa, du lịch và các hoạt động trải nghiệm. Khi giá trị của nghề được nhìn nhận không chỉ ở sản phẩm bán ra mà còn ở câu chuyện văn hóa phía sau, làng nghề sẽ có thêm cơ hội tạo dựng những giá trị mới.

Để thế hệ trẻ tiếp tục câu chuyện của làng

Một nghề truyền thống chỉ thực sự sống khi có người kế tục. Với Tranh Khúc, việc truyền nghề vì thế có ý nghĩa đặc biệt. Không chỉ truyền kỹ thuật làm bánh, người đi trước còn truyền cho thế hệ sau ý thức về nghề, về quê hương và trách nhiệm gìn giữ những giá trị đã được tạo dựng qua nhiều thế hệ.

Trong bối cảnh đô thị hóa, đây cũng là bài toán đặt ra đối với nhiều làng nghề. Nếu người trẻ không còn nhìn thấy tương lai từ nghề truyền thống, nghề sẽ khó duy trì dù sản phẩm vẫn còn thị trường. Ngược lại, khi nghề tạo ra thu nhập ổn định, có thương hiệu, có thị trường và có không gian phát triển, những giá trị truyền thống sẽ có cơ hội được tiếp nối một cách tự nhiên.

Với Tranh Khúc, bánh chưng không chỉ là một sản phẩm. Đó là câu chuyện về hạt gạo quê hương, về đôi bàn tay người thợ, về những căn bếp gia đình và về ký ức Tết được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Vì vậy, giữ nghề bánh chưng Tranh Khúc cũng chính là giữ một mạch văn hóa của làng quê ven sông Hồng; giữ sinh kế của người dân và giữ một không gian để các thế hệ tiếp tục gặp nhau trong nghề truyền thống.

Giữ ký ức, mở tương lai

Từ một nghề gia truyền phục vụ nhu cầu của mỗi gia đình, bánh chưng Tranh Khúc đã từng bước trở thành sản phẩm hàng hóa có thương hiệu. Chặng đường ấy cho thấy sức sống của nghề truyền thống khi biết dựa vào giá trị văn hóa để thích ứng với kinh tế thị trường.

Trong dòng chảy phát triển mới, Tranh Khúc đứng trước cơ hội vừa bảo tồn những giá trị đã được trao truyền qua nhiều thế hệ, vừa đổi mới phương thức sản xuất, mở rộng thị trường và nâng cao giá trị sản phẩm.

Điều quan trọng là bảo tồn không chỉ dừng lại ở việc giữ tên làng hay giữ một sản phẩm đặc trưng. Cần giữ được không gian sống của nghề, giữ điều kiện để người dân tiếp tục làm nghề và tạo ra giá trị kinh tế từ chính nghề truyền thống của quê hương.

Bánh chưng vốn là một phần không thể thiếu trong ký ức Tết Việt. Từ nồi bánh nghi ngút khói, từ mùi lá dong, hương nếp mới và những bàn tay gói bánh bên hiên nhà, một phần ký ức văn hóa dân tộc đã được trao truyền qua năm tháng. Ở Tranh Khúc, ký ức ấy vẫn đang hiện hữu trong từng chiếc bánh vuông vắn được làm ra mỗi ngày.

Giữ Tranh Khúc là giữ một làng nghề. Giữ nghề bánh chưng là giữ một nét văn hóa. Và khi nghề truyền thống tiếp tục tạo ra sinh kế, giá trị kinh tế và niềm tự hào cho cộng đồng, thì hồn Tết Việt cũng có thêm một không gian để được gìn giữ và tiếp nối trong tương lai.