Nghệ nhân là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại

Ca trù là một trong những loại hình nghệ thuật cần được gìn giữ và phát triển. Ảnh: VGP

Những năm qua, công tác kiểm kê, lập hồ sơ khoa học về di sản văn hóa phi vật thể đã giúp nhận diện rõ hơn kho tàng văn hóa phong phú của 54 dân tộc Việt Nam. Từ đó, hàng loạt đề án, dự án bảo tồn được triển khai, góp phần ngăn chặn nguy cơ mai một, thất truyền, đồng thời khơi dậy ý thức tự hào dân tộc trong cộng đồng. Việc nhiều di sản được UNESCO và Nhà nước ghi danh không chỉ khẳng định giá trị văn hóa Việt, mà còn tôn vinh vai trò của các nghệ nhân – những người đang giữ cho ngọn lửa di sản cháy mãi.

Hát Xoan Phú Thọ là minh chứng điển hình cho sức sống bền bỉ của di sản khi có sự chung tay của nghệ nhân và cộng đồng. Từ khi được UNESCO ghi danh là Di sản cần bảo vệ khẩn cấp, các nghệ nhân cao tuổi đã chủ động tham gia phục hồi, truyền dạy làn điệu cổ cho thế hệ trẻ. Các lớp học hát Xoan được mở thường xuyên tại làng, những buổi biểu diễn diễn ra ngay trong không gian đình, đền, gắn kết di sản với đời sống cộng đồng. Nhờ đó, Hát Xoan không chỉ được “cứu sống” mà còn trở thành niềm tự hào của vùng đất Tổ. Năm 2017, di sản này được đưa ra khỏi Danh sách cần bảo vệ khẩn cấp và trở thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại — minh chứng rõ nét cho hiệu quả bảo tồn gắn liền với người giữ di sản.

Một ví dụ khác là Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, nơi sức mạnh cộng đồng và vai trò nghệ nhân cùng tỏa sáng. Sau khi được UNESCO ghi danh, nghi lễ hầu đồng dần được nhìn nhận đúng đắn hơn về ý nghĩa tâm linh và nhân văn. Các thanh đồng, thủ nhang cùng nhau gìn giữ, tổ chức nghi lễ chuẩn mực, thể hiện sự tôn trọng truyền thống. Chính nhờ sự dẫn dắt và gương mẫu của nghệ nhân, di sản được thực hành một cách văn minh, trở thành nét đẹp văn hóa đặc sắc trong đời sống hiện đại.

Theo ông Trần Phước Thuận – Chủ tịch Hội Văn hóa Nghệ thuật dân gian tỉnh Cà Mau: “Bảo tồn không phải là giữ nguyên mà là làm cho di sản sống lại và phát triển mạnh mẽ hơn. Văn hóa còn thì dân tộc còn. Trách nhiệm truyền dạy thuộc về người lớn, vì giới trẻ sẽ không thể tự yêu văn hóa dân tộc nếu không được định hướng và dẫn dắt.”

Lan tỏa tinh hoa văn hóa trong đời sống hôm nay

Nghệ nhân Nguyễn Hùng (Hà Nội) đang chế tác gốm. Ảnh: TL

Không chỉ Hát Xoan hay Tín ngưỡng thờ Mẫu, nhiều loại hình khác như Ca trù, Quan họ, Đờn ca tài tử, Nghệ thuật Bài chòi… cũng đang hồi sinh mạnh mẽ nhờ tâm huyết của các nghệ nhân. Ở nhiều làng quê, hình ảnh những cụ già say sưa dạy hát, dạy múa cho lớp trẻ trở nên quen thuộc. Sự truyền dạy ấy không chỉ giữ nghề, mà còn giữ cả tinh thần và bản sắc dân tộc.

Ở Tây Nguyên, tiếng cồng chiêng và điệu xoang đã thấm sâu vào máu thịt người dân bản địa. Theo ông Trần Đình Trung, Trưởng đoàn nghệ nhân dân gian dân tộc Xơ Đăng (Quảng Ngãi), “Văn hóa dân gian, cồng chiêng… đã in sâu trong đời sống người Tây Nguyên. Trẻ em được nghe, được thấy, được hòa mình vào tiếng chiêng từ nhỏ nên việc truyền dạy diễn ra tự nhiên, trong chính buôn làng.” Nhờ vậy, không gian văn hóa cồng chiêng vẫn được duy trì, và lớp trẻ biết diễn tấu từ rất sớm – một minh chứng cho sự bền vững của di sản sống.

Nghệ nhân Nhân dân Yang Danh (Gia Lai) chia sẻ: “Ngày nay, số lượng nghệ nhân ít hơn trước, nhưng chúng tôi có nhiều điều kiện thuận lợi hơn để truyền dạy, nhờ chính sách của Nhà nước và sự quan tâm của xã hội. Điều quan trọng là làm sao để người trẻ cảm thấy tự hào khi tiếp nối văn hóa cha ông.”

Thực tế cho thấy, di sản văn hóa là kết tinh của trí tuệ, tình cảm và bản sắc dân tộc qua hàng nghìn năm. Nghệ nhân những con người bình dị nhưng bền bỉ đang gìn giữ linh hồn của dân tộc bằng chính tình yêu và niềm tin vào giá trị truyền thống.

Bảo tồn và phát huy di sản không chỉ là trách nhiệm của ngành văn hóa, mà cần sự chung tay của toàn xã hội, đặc biệt là thế hệ trẻ những người sẽ tiếp bước con đường gìn giữ và sáng tạo. Khi những “báu vật nhân văn sống” tiếp tục được trân trọng, hỗ trợ và lan tỏa giá trị, di sản Việt Nam sẽ không chỉ được bảo tồn mà còn sống động, tươi mới hơn trong đời sống hôm nay để văn hóa dân tộc tỏa sáng trong thời đại hội nhập.