Mường Hum là một xã vùng cao của huyện Bát Xát cách trung tâm huyện 32 km về phía Tây Bắc, là trung tâm trong khu vực 8 xã; diện tích tự nhiên là 2.688,95 ha, toàn xã có 6 thôn bản, 513 hộ với 2.123 nhân khẩu. Cư dân sống trong thung lũng Mường Hum chủ yếu là người Giáy, người Dao, người Mông, người Mường. Ngoài trồng chè, trồng rừng, người dân còn canh tác, trồng lúa nước trên các thửa ruộng bậc thang từ bao đời nay. Dưới chân núi Ky Quan San hùng vĩ bốn mùa sương giăng, mây phủ, thôn Séo Pờ Hồ của người Dao Đỏ có những “nghệ nhân nông dân” với “bàn tay vàng” vẫn bền bỉ, lặng lẽ gìn giữ và phát triển nghề kéo bạc độc đáo, nổi tiếng vùng Tây Bắc. Đó là bạc tiên nữ Séo Pờ Hồ.

Nhận thấy những giá trị về mặt truyền thống và giá trị thu nhập mang lại của làng nghề, năm 2017, Trung tâm Khuyến công và Tư vấn phát triển công nghiệp Lào Cai đã cử cán bộ xuống cơ sở tìm hiểu tình hình thực tế và nhu cầu của bà con tại địa phương. Cùng với sự phối hợp chặt chẽ của Phòng Kinh tế và Hạ tầng huyện Bát Xát, UBND xã Mường Hum, Trung tâm Khuyến công đã tuyên truyền để bà con hiểu được ý nghĩa, tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát triển làng nghề tại địa phương, đồng thời tư vấn hướng dẫn cho bà con tại thôn Séo Pờ Hồ chuẩn bị các thủ tục cần thiết để lập hồ sơ đăng ký thụ hưởng nguồn vốn khuyến công địa phương hỗ trợ như: Thành lập tổ chức sản xuất có đủ tư cách pháp nhân, mua sắm máy móc thiết bị, xây dựng nhãn hiệu độc quyền… giúp đỡ cho bà con phần nào nguồn kinh phí để chủ động đầu tư phát triển sản xuất, nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm đảm bảo đủ sức cạnh tranh thị trường. Séo Pờ Hồ có 58 mái nhà của đồng bào Dao đỏ thì có tới 15 gia đình theo nghề “kéo bạc”. Đây cũng là nơi hội tụ của những người có bàn tay chạm khắc bạc tài hoa nhất vùng.

Nhiều sản phẩm bạc được làm ra từ các nghệ nhân.

Truyền thuyết kể rằng: Xưa kia ngọc Hoàng cho phép các nàng tiên giáng thế, dừng chân tại vùng đất Séo Pờ Hồ thuộc địa phận xã Mường Hum. Các tiên nữ thấy bộ trang phục của người Dao được thêu họa tiết rất đẹp nhưng không có gì để đeo nên đã dạy cho dân bản cách làm trang sức từ bạc trắng như vòng tay, hoa tai và những quả chuông nhỏ đính lên trang phục khiến mỗi bước chân của thanh niên, thiếu nữ người Dao phát ra những âm thanh leng keng rộn vui. Vì vậy mà ngày nay trên trang phục của người Dao đỏ đều có những quả chuông nhỏ xinh xắn, bản nhỏ ấy là Séo Pờ Hồ ngày nay. Dù rất giỏi nghề nhưng dường như không ai có thể trả lời được câu hỏi nghề trạm bạc có từ bao giờ, chỉ biết rằng họ được thế hệ trước truyền lại và rồi cứ thế cha truyền con nối cho đến ngày nay và người dao đỏ ở đây tự hào với sản phẩm bạc tiên nữ Séo Pờ Hồ.

Người Dao đỏ quan niệm bạc đem lại sự may mắn, tài lộc và thể hiện sự giàu sang. Người nào càng lắm bạc thì càng được “thần bạc” phù hộ cho khỏe mạnh, gặp những điều tốt lành, gia đình thịnh vượng, hạnh phúc. Người ta làm những bộ quần áo nhiều tiền như vậy không phải để nổi tiếng, mà để mong cầu sự bình an và khoe sự giàu sang với bạn bè. Những bộ áo mũ đẹp nhất thường chỉ được người Dao đỏ mặc đi dự đám cưới, đi xuống chợ phiên hay tới thăm anh em, hàng xóm dịp lễ tết quan trọng. Trang sức bạc đắt tiền cũng là của hồi môn bố mẹ tặng con gái ngày về nhà chồng, hay bố mẹ chồng tặng cho con dâu mới và là lễ vật thách cưới. Ngoài ra, vòng bạc cũng là quà người lớn tặng trẻ nhỏ để cầu mong điều tốt lành cho trẻ…Người Dao đỏ bản Séo Pờ Hồ chủ yếu làm đồ trang sức bạc trang trí trên bộ trang phục truyền thống của dân tộc, như dây bạc, chuông bạc. Trên áo của người đàn ông chỉ trang trí dây chuông bạc ở phần ngực áo, giá trị của bộ trang phục người đàn ông là khoảng 10 triệu đồng. Đồ trang sức bạc làm cho bộ trang phục thêm đẹp, quý phái, thể hiện đẳng cấp và khả năng kinh tế của mỗi gia đình người Dao. Ngoài ra, theo quan niệm của người Dao, bạc còn giúp tránh cảm, tránh bệnh tật nên trẻ nhỏ thường đội mũ nồi có đính nhiều dây bạc, đồng bạc và chuông bạc.

Tạo sản phẩm bạc.

Mỗi bộ váy áo cưới truyền thống có đính trang sức bằng bạc của phụ nữ người Dao Đỏ ở Mường Hum ngày nay có giá từ vài triệu tới vài chục triệu đồng, thậm chí có bộ váy áo đính trang sức bạc có giá tới 60-70 triệu đồng. Phần tay áo, cổ áo và yếm được thêu hoa văn rất tinh tế. Điều làm cho bộ trang phục này khác biệt với những bộ quần áo bình thường là được trang trí bởi hàng trăm đồng bạc trắng, hàng trăm quả chuông nhỏ, cúc vuông, cúc tròn và những sợi dây chuyền dài ngắn không đếm xuể. Tất cả đều làm từ bạc trắng, sáng bóng và tinh xảo. Phần thân áo chủ yếu đính các loại cúc và chuông. Điểm nhấn là 3 chuỗi cúc to hình vuông dọc theo viền chéo trên ngực áo. Mỗi chuỗi có 10 chiếc cúc kết lại với nhau. Trên bề mặt cúc trạm trổ hoa văn rất tinh xảo và đẹp mắt... Phần vải trên mũ màu đỏ tươi, được đính vòng quanh 59 sợi dây chuyền bạc, 138 quả chuông bạc và 23 bông hoa ngôi sao bạc lấp lánh ánh kim và rất nhiều đồng xu. Chỉ riêng cái mũ đã trị giá khoảng 25 triệu đồng.

Tùy vào quy mô từng sản phẩm người thợ sẽ tự ước trừng khối lượng bạc nhất định sau đó bạc được nung nóng qua lửa đến một nhiệt độ nhất định và đem cán mỏng để tạo sản phẩm. Nghệ nhân Tẩn Phù Chu cho biết, người làm bạc bây giờ cũng đỡ vất vả hơn, nhờ có máy móc hỗ trợ, xã viên được tập huấn kỹ thuật nghề thủ công và truyền dạy nhau “bí quyết” nghề làm bạc của ông cha từ nghìn xưa để lại. Trung tâm Khuyến công tỉnh Lào Cai đã hỗ trợ 15 chiếc máy kéo sợi bạc, giúp rút ngắn thời gian, tăng năng suất, giảm tiêu hao sức lao động cho các nghệ nhân làng nghề. “Có máy móc hỗ trợ khâu nấu và kéo phôi bạc, mình đỡ mệt mỏi, phôi đều hơn, làm nhanh hơn, chỉ cần tập trung vào những khâu đòi hỏi sự khéo léo, tinh xảo, nên làm được nhiều sản phẩm hơn, thu nhập cao hơn”- thợ chạm bạc đã gần 20 năm trong nghề Tẩn Sành Ngan nói. Cũng nhờ liên kết theo mô hình HTX nên những nghệ nhân chân truyền có điều kiện hướng dẫn kỹ thuật, truyền bá “bí quyết” của nghề cho lớp trẻ nối nghiệp, Nhưng, tất cả công đoạn khác đều phải làm bằng đôi bàn tay, không gì thay thế được…

Để làm được những quả chuông, người Dao dùng khuôn bằng sừng trâu và bằng sắt, khuôn có đục những lỗ tròn với kích thước nhỏ dần. Miếng bạc cán mỏng được cắt thành từng đoạn nhỏ để đưa vào khuôn đục tròn. Lần lượt miếng bạc sẽ được tạo tròn qua các lỗ khuôn từ to đến nhỏ nhằm mục đích cho nửa chuông được tròn đều. Hai nửa chuông được ghép lại với nhau bằng mối hàn, sau đó thắt đai quanh chuông bằng sợi bạc nhỏ. Bên trong quả chuông bỏ viên bi làm bằng đồng để quả chuông có âm thanh ngân vang. Khi thổi bạc để hàn, thợ giỏi phải biết điều chỉnh luồng hơi từ miệng qua ống để ngọn lửa vừa đủ, mối hàn không chỉ bền chắc mà còn đẹp mắt.

Mỗi gia đình nghệ nhân làm nghề đều có một bộ dụng cụ để chế tác bạc. Để tạo ra một sản phẩm phải qua nhiều khâu, khâu nào cũng đòi hỏi người làm phải thật tỷ mỉ kiên chì và nhẫn nại. Do vậy các nghệ nhân làm nghề này phải bình tĩnh không được sốt ruột.

Để hoàn thành một sợi dây chuyền dài, người thợ bạc phải làm ròng rã 3 ngày - đêm mới xong. Sợi bạc dùng làm dây chuông, dây xà tích bạc, đây là công việc khó nhất trong nghề làm bạc truyền thống ở Mường Hum. Kiểu đan hình vẩy cá khiến người thợ phải thật tỷ mỷ, tinh luyện. Cũng bởi yêu cầu khắt khe của từng sản phẩm cho nên việc chuyền nghề cho thế hệ trẻ cũng gặp khó khăn.

Ngày trước, để có nguyên liệu chế tác các chi tiết bạc, người Dao ở Séo Pờ Hồ phải gom từng đồng “bạc trắng hoa xòe” là đồng tiền thời Pháp thuộc, có người mất hàng chục năm mới gom đủ số bạc cần thiết, cho nên chỉ con gái nhà giàu mới sắm nổi bộ trang phục Dao truyền thống. Ngày nay nguồn Bạc được mua từ bạc bi giá cũng rẻ hơn nhưng chất lượng lại tốt nên Bạc tiên nữ Séo Pừ Hồ luôn được các cô gái Dao từ các xã Nậm Pung, Dền Sáng, Tả Phìn, thậm chí tận các tỉnh Lai Châu, Điện Biên tìm đến mua với giá từ 50 triệu đến 70 triệu đồng đủ cho một bộ trang phục truyền thống sử dụng trong lễ cấp sắc, cưới xin, ngày Tết.

Ngày nay nghề trạm bạc của người Dao đỏ Séo Pờ Hồ không chỉ là nghề truyền thống mà còn là nghề giú nhân dân sống khá hơn từ nghề kéo bạc điển hình như gia đình ông Tần Phù Thàng cho thu nhập 90 triệu đồng/ năm, ông Tẩn Tẩn phù sinh cho thu nhập 70 triệu đồng, Ông Tẩn Phù Chu cho thu nhập 45 triệu đồng/ năm. Nhận thấy tiềm năng từ làng nghề bên cạnh việc thành lập hợp tác xã bạc tiên nữ Séo Pờ Hồ và hỗ trợ vốn cho người dân đầu tư máy móc đa rạng hóa sản phẩm. Địa phương khuyến khích người dân tiếp tục gây dựng làng nghề thành điểm tham quan cho du khách mỗi khi đến với Mường Hum.

Bài và ảnh Đức Tiến - Quang Phấn