Nghệ nhân Hạ Bá Định (giữa) - người góp công đưa hồn gốm Chu Đậu hồi sinh trở lại.

TỪ ĐẤT MẸ – NƠI KHAI SINH NGHỀ GỐM

Việt Nam – một đất nước nằm ở vùng Đông Nam Á, nơi được xem là cái nôi của loài người – sở hữu điều kiện thiên nhiên ưu đãi để nghề gốm sớm hình thành. Đất sét, cao lanh, thạch anh, đá vôi, cùng nguồn nhiên liệu dồi dào như củi, than, rơm rạ đã tạo nên nền tảng cho một nghề cổ truyền rực rỡ. Từ hơn một vạn năm trước, con người Việt đã biết tạo ra những vật dụng bằng đất nung. Trải qua tiến trình lịch sử, nghề gốm liên tục phát triển – từ gốm không men đến gốm men, từ gốm đất nung đến sành, sứ; từ đồ gia dụng đến gốm thờ, gốm kiến trúc và gốm mỹ thuật.

GỐM VIỆT TRƯỚC CÔNG NGUYÊN – DẤU ẤN TỪ THỜI TIỀN SỬ

Theo các nhà khảo cổ học, từ văn hóa Bắc Sơn, Hòa Bình, Quỳnh Văn, Cái Bèo..., những mảnh gốm có niên đại 9.000 – 11.000 năm đã được tìm thấy. Đồ gốm thời kỳ này có xương đất thô, pha cát hoặc bã thực vật, được nặn tay và nung trong bếp lửa. Hoa văn trang trí còn đơn giản: khắc vạch, chải răng lược, in vỏ sò.

TỪ THẾ KỶ I ĐẾN X – GỐM VIỆT GIỮA GIAO THOA VÀ KHẲNG ĐỊNH

Thời kỳ Bắc thuộc, dù chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Trung Hoa, nghề gốm Việt vẫn duy trì và phát triển. Các lò nung ở Tam Thọ (Thanh Hóa), Thăng Long, Bắc Ninh… sản xuất ra nhiều loại gốm sành, gốm tráng men, gạch ngói hoa văn tinh xảo. Lò Tam Thọ được xem là trung tâm lớn, nơi người Việt và người Hán cùng làm chủ kỹ thuật.

Đồ gốm thế kỷ I-III

THẾ KỶ X – XIV: THỜI HOÀNG KIM CỦA GỐM ĐẠI VIỆT

Sau khi giành lại độc lập, các triều đại Ngô – Đinh – Tiền Lê – Lý – Trần đã đưa nghề gốm lên đỉnh cao. Từ kinh đô Thăng Long, nghề gốm phát triển rực rỡ phục vụ cung điện, chùa tháp và dân gian. Các dòng gốm men ngọc, men trắng ngà, hoa nâu, nền nâu hoa trắng trở thành biểu tượng.

Chất liệu Gốm hoa lam, niên đại thế kỷ XV

Chất liệu Gốm Hoa lam. Niên đại thế kỷ XIV

Chất liệu Gốm men ngọc. Niên đại Thế kỷ XIII -XIV

THẾ KỶ XV – XIX: GỐM VIỆT VƯƠN RA THẾ GIỚI

Thời Lê sơ, Mạc, Nguyễn là giai đoạn vàng son của nghề gốm. Hàng loạt trung tâm lớn ra đời: Bát Tràng, Chu Đậu, Phù Lãng, Thổ Hà, Hương Canh, Gò Sành, Phước Tích, Lái Thiêu, Biên Hòa... Đặc biệt, gốm Chu Đậu (Hải Dương cũ) nổi tiếng với gốm hoa lam, men ngọc, men tam sắc, vẽ phóng bút tinh tế.

Chất liệu Gốm hoa nâu. Niên đại Thế kỷ XIII-XIV

THẾ KỶ XX: GỐM VIỆT GIỮA BIẾN ĐỘNG VÀ HỒI SINH

Chất liệu Gốm men trắng. Niên đại Thế kỷ XII-XIII

Bước vào thế kỷ XX, chiến tranh và thuộc địa khiến nhiều làng gốm truyền thống sa sút. Tuy vậy, Bát Tràng, Thổ Hà, Hương Canh, Long Thọ, Lái Thiêu, Biên Hòa... vẫn giữ lửa nghề. Dù khó khăn, ngọn lửa nghề vẫn chưa bao giờ tắt, để rồi khi đất nước thống nhất, nghề gốm bước sang giai đoạn mới.

GỐM VIỆT THẾ KỶ XXI – GIỮ HỒN XƯA, THỔI HỒN MỚI

Chất liệu Gốm. Niên đại thế kỷ VI

Ngày nay, gốm Việt đã vượt khỏi khuôn khổ làng nghề. Nhiều cơ sở được đầu tư hiện đại, kết hợp truyền thống và công nghệ: Bát Tràng trở thành điểm đến du lịch văn hóa; Chu Đậu, Phù Lãng, Biên Hòa sản xuất gốm mỹ thuật, gốm xuất khẩu. Dù công nghệ thay đổi, nhưng điều cốt lõi vẫn là người thợ gửi hồn vào đất – để đất hóa thành tác phẩm.

Từ những mảnh gốm vỡ trong lòng đất cổ cho tới những sản phẩm trưng bày tại bảo tàng và xuất khẩu toàn cầu, nghề gốm Việt đã đi cùng lịch sử dân tộc. Đó không chỉ là nghề, mà là một di sản sống, minh chứng cho bàn tay tài hoa, cho tâm hồn Việt – luôn biết gìn giữ, sáng tạo và vươn lên từ chính hạt đất quê hương.