Nét đẹp văn hóa qua những chiếc võng gai thủ công truyền thống

Từ xa xưa, những người phụ nữ Thổ đã đan võng từ cây gai theo phương thức thủ công.

Cây gai vốn là loài cây chỉ mọc hoang trong rừng rồi được người dân mang về trồng và phát triển thành nghề đan võng gai. Cây sau khi thu hoạch sẽ gọt bỏ phần gai dài rồi gọt vỏ hoặc dùng dao cạo bỏ lớp lụa bên ngoài. Phơi khô sau khi giặt và bảo quản cẩn thận để đảm bảo chất lượng và màu sắc của thành phẩm. Để đan thành một chiếc võng hoàn chỉnh phải được sử dụng 3kg – 4kg gai khô. Quy trình đan một tấm võng rất nhiều bước bắt đầu từ công đoạn chọn sợi, tết quai võng, chọn loại then….

Không ai biết nghề đan võng gai được hình thành từ lúc nào nhưng nó là nét đặc sắc trong đời sống và sinh hoạt của đồng bào dân tộc người Thổ ở Nghệ An. Nghề đan võng gai không chỉ mang lại thu nhập cho bà con mà còn là một di sản văn hóa phi vật thể đáng quý của người Thổ. Với mong muốn duy trì và phát triển nghề truyền thống của dân tộc một cách bài bản, từ năm 2021, Chi hội Phụ nữ xóm Long Thọ, xã Giai Xuân (huyện Tân Kỳ) đã thành lập Tổ hợp tác (THT) sản xuất võng gai truyền thống.

Người dân làm nghề thu hoạch cây gai tươi để làm nguyên liệu đan võng.

Võng gai được dệt từ sợi những cây gai do chính người dân địa phương trồng, bảo đảm từ khâu chăm sóc đến thu hoạch, lấy sợi. Để có chất lượng sợi gai tốt, người dân không thu hoạch khi cây non quá hoặc già quá vì sợi gai sẽ không dai, dễ đứt. Sau đó, sợi cây gai được phơi đủ nắng và bảo quản cẩn thận.

Khi thu hoạch đủ số lượng, THT bắt đầu công đoạn tết quai võng, chọn loại then, đan võng… Tất cả đều được làm thủ công. Võng gai người Thổ có ba loại hoa văn. Loại phổ biến nhất là đan tính theo sợi 3, sợi 4, sợi 5 có mắt võng thưa hơn để sử dụng hằng ngày và bán ra thị trường. Ngoài ra còn có loại đan bông thang sẽ cầu kỳ, phức tạp hơn, võng có độ rộng, dày và đẹp hơn. Người dân chỉ đan loại võng này khi có đặt hàng riêng và giá thành cũng cao hơn so với võng gai thông thường.

Sợi cây gai trải qua nhiều công đoạn sẽ được người thợ khéo léo đan thành võng hoặc các sản phẩm thủ công khác.

Bà Nguyễn Thị Giang – một thành viên trong THT cho biết, đan võng là công việc đòi hỏi nhiều kỹ năng. Kỹ thuật phức tạp nhất là chiếc võng cáng quan được đan các mắt dày hơn với những hoa văn cầu kỳ, phức tạp và đẹp hơn. Loại này đòi hỏi nhiều thời gian, công sức và chỉ những người khéo léo, giỏi nghề mới có thể làm được. Các sợi gai không quá dài, khi đan võng, người dân phải khéo léo tiếp thêm sợi để vừa giấu đi nếp nối mới bảo đảm thẩm mỹ, vừa để từng sợi đều nhau. Như vậy võng mới bền. Khi đan, bà phải dùng lực rất mạnh của cả hai bàn tay để xoắn sợi gai cho săn chắc.

Công đoạn khó nhất trong việc đan võng là khi kết đai đầu võng. Việc này phải có từ 2 - 3 người cùng làm. Nếu làm không khéo, để đầu và đuôi võng bị lệch nhau là phải tháo ra làm lại. Mỗi chiếc võng gai hoàn chỉnh có chiều dài khoảng 2 - 2,5m, rộng 1,5 - 1,6m. Võng dày mắt thì nằm sẽ êm và bền hơn. Hai đầu võng kết rất chắc chắn để khi mắc võng, người dùng có thể ngồi thoải mái mà không sợ bị đứt. Thông thường, người dân phải mất từ 15 ngày đến 1 tháng thì mới làm ra được một chiếc võng gai hoàn chỉnh. Nếu nhiều người cùng tham gia có thể đẩy nhanh tiến độ. Võng gai bền tới cả chục năm. Người dân tộc Thổ khuyên người dùng không nên bỏ võng gai trong túi nylon buộc kín, võng sẽ bị bở và nhanh hỏng.

Hướng đi cho những sản phẩm truyền thống

Để giữ gìn nghề truyền thống, các phụ nữ có kinh nghiệm trong làng luôn cố gắng truyền nghề cho thế hệ trẻ.

Với sự cầu kỳ, tỉ mỉ trong từng công đoạn, một chiếc võng gai hoàn thành có giá trị khá cao, hiện giá bán khoảng 1,5 - 5 triệu đồng/chiếc tùy kích cỡ mà độ kỳ công. Không những vậy, sản phẩm võng gai của THT sản xuất võng gai Giai Xuân còn đạt chất lượng OCOP 3 sao, được khách hàng ưa chuộng và có mặt ở nhiều tỉnh, thành phố. Ưu điểm so với các loại võng dù, võng gai không phong phú về mẫu mã, màu sắc nhưng vẫn được rất nhiều người ưa chuộng vì êm mát, thân thiện với môi trường, sử dụng được bền lâu, thậm chí đến hàng chục năm không bị hỏng.

Để phát triển bền vững, Tổ hợp tác đang đa dạng hóa sản phẩm. Bên cạnh sản phẩm võng gai, Tổ còn sáng tạo ra các sản phẩm thông dụng và trang trí khác như túi đựng, mền, mũ đội, thảm… đáp ứng nhu cầu, thị hiếu của khách hàng. Đồng thời, Tổ còn tích cực truyền nghề, kinh nghiệm thực tế cho thế hệ trẻ. Không chỉ chú trọng việc làm ra những sản phẩm chất lượng, có mẫu mã, kiểu dáng mà THT sản xuất võng gai truyền thống còn tích cực quảng bá và giới thiệu sản phẩm thông qua các kênh truyền thông và bán hàng như sàn thương mại điện tử, mạng xã hội... Điều này vừa giúp tổ hợp tác tăng thu nhập, vừa giúp nhiều người đã biết đến võng gai truyền thống của người dân dân tộc Thổ.

Ngoài ra, thông qua kết nối du lịch, sản phẩm võng gai Giai Xuân đã có mặt trong Khu Di tích Kim Liên, điểm du lịch các khách sạn, resort, homestay trong cả nước và một số nước ở châu Âu. Tuy nhiên, số lượng khách đặt hàng chưa nhiều và chưa ổn định, khó mở rộng sản xuất, thiếu nguồn nhân lực trẻ, đây là một trong những trăn trở của THT võng gai tại Giai Xuân.

Hình ảnh cận cảnh một chiếc võng gai thủ công.

Theo ông Trần Khắc Hải - Phó Chủ tịch UBND xã Giai Xuân cho biết, chính quyền địa phương xác định, việc phát triển nghề đan võng gai có ý nghĩa quan trọng. Việc này vừa giúp khôi phục nghề truyền thống, gìn giữ bản sắc văn hóa đặc trưng của đồng bào dân tộc Thổ vừa phát huy hiệu quả tiềm năng đất đai. Hoạt động này giúp giải quyết việc làm cho lao động tại chỗ, nhất là phụ nữ, người già và tăng thu nhập cho người dân. Qua đó, góp phần giảm nghèo và phát triển kinh tế bền vững.Về vùng nguyên liệu, trước đây, cây gai mọc hoang trong rừng nhiều, người dân chỉ việc vào rừng chặt khúc rong mang về. Tuy nhiên, cây gai tự nhiên ngày càng hiếm hoi. Do đó, chính quyền xã đã vận động người dân dần chuyển sang trồng gai ở ruộng, trong vườn nhà để chủ động nguồn nguyên liệu. Xã đã dành cho người dân một khoảnh đất làm ruộng trồng gai, tạo nguồn nguyên liệu đan võng.

Trong thời gian tới, huyện Tân Kỳ sẽ ban hành các nghị quyết tạo cơ chế, chính sách để hoàn thiện cơ sở vật chất tại các điểm du lịch của địa phương; duy trì và phát huy hiệu quả các câu lạc bộ văn hóa dân tộc Thái, Thổ, các ngành nghề truyền thống như dệt thổ cẩm, đan võng gai… Việc này nhằm bảo tồn, gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch mang nét đặc trưng riêng có của địa phương./.