Con ơi bắt mối đem rang…

Già làng Phạm Văn Crới (67 tuổi, trú tại thôn Ban Mai, xã Ba, huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam) cho hay, vào mùa mối, gần như toàn bộ số gia đình người Cơ Tu ở đây “thi nhau” bắt mối đất. Mùa bắt mối diễn ra nhiều nhất khi có mưa giông vào tháng Năm (DL) hằng năm. Khi mối xuất hiện, bà con tranh thủ bắt mối đất để rang ăn chơi, hoặc rang xong dầm nước mắm hoặc giả với muối ăn với cơm hoặc nấu cháo (cláp p’ chơ)…đều thơm ngon. Thành thử có câu ca “dí dỏm”: “Con ơi bắt mối đem rang / Nhanh tay không kẻo, mối sang nhà người. Nhà tôi, có đêm mối ra bắt trên 5 ký mối. Cái thì rang ăn liền, rang bỏ ít muối để trong ống lồ ô, gát trên giàn bếp ăn dần…”.

Có nhà mỗi đêm bắt 5 kg mối cánh

Mối ra nhiều nhất là sau những cơn mưa chiều vào tiết tiểu mãn vào tháng Tư (ÂL) hàng năm. Cơn mưa vừa dứt vào tầm chạng vạng. Lúc này không khí mát mẻ hẳn lên, cũng là lúc hàng đàn mối cánh dày đặc từ tổ chui ra với đôi cánh mỏng, bay lấp lánh, chập chờn trong bóng hoàng hôn. Chúng bay quần tụ vào nơi có ánh sáng.

Mùa săn mối cánh

Già Bớt cho biết: “Nếu không có đèn điện, khi phát hiện có mối đang bay ra, chúng tôi thắp một cây đèn dầu, hoặc đèn cầy, cắm giữa cái thau lớn đặt ở nơi thuận tiện ngoài sân, trong thau đổ nước ngập ¼ cây đèn. Mối thấy ánh sáng cùng nhau bay đến, sà xuống gặp nước, ướt cánh không bay lên được, nên nằm lại trong thau. Thỉnh thoảng, mình lấy tay khuấy nước trong thau để mối ướt cánh không bay lên được. Nếu thấy trong thau nhiều mối quá thì hốt mối ra bỏ vào bao nilon hoặc soong, nồi, thùng, mủng…Nếu vùng nào có điện, nhất là các ngọn điện ở trước sân, khi phát hiện có mối, lập tức tắt tất cả các ngọn điện trong nhà nhằm mục đích không cho mối vào nhà để thu hút mối tập trung một chỗ (xác mối chết ở trong nhà khó thu dọn, kiến đánh hơi sẽ vào nhà ). Lúc bấy giờ, không những có người bắt mối mà còn có các “lực lượng”: khác như : cóc, ễnh ương, gà … cùng tham gia đớp, mổ …mối như điên…”.

Công đoạn bắt mối chỉ diễn ta khoảng nửa giờ là kết thúc, lúc này mối đã ít dần, chúng bị rụng cánh và rơi dần ở chung quanh khu vực. Sau khi kết thúc cuộc bắt mối, người ta dùng nước sạch rửa mối nhẹ nhàng nhiều lần cho sạch và vớt ra một cái rá nhựa để cho ráo nước…Mối đang bắt còn nguyên cánh mỏng, thân dài khoảng 1cm, bụng lớn bằng sợi bún tươi, có viềng đen quanh thân màu vàng nâu, ngực và đầu nhỏ hơn.

Già làng Đinh Văn Bớt (76 tuổi), ở thôn Tà Lâu, xã Ba (Đông Giang cho biết: “Những người Cơ Tu có kinh nghiệm, trước cơn mưa giông, chỉ cần nhìn ổ mối mà xác định chính xác ụ nào mối ra trước, ụ nào mối ra sau, lượng mối bay nhiều hay ít …Sau đó tiến hành đào lỗ hình nón sát ổ mối – nơi mối chuôi ra, lấy lá chuối lót theo lỗ có hình nón. Trên chổ mối ra khoảng 0, 40 mét, người ta giăng bao ni long màu trắng. Mối bay lên gặp ni long rớt xuống lá chuối đã hứng sẵn, do lá trơn và mối ướt cánh nên không bò và bay lên được. Sau đó, đồng bào mang gùi đến thu hoạch. Thông thường mõi người “quản lý” khoảng 10 lỗ…”.

Người Cơ Tu đang bắt mối.

Món mối rang

Mối rang là món ăn ngon miệng, hấp dẫn đối với đồng bào Cơ Tu và một số người Kinh. Muốn ăn, cư dân làm món mối rang (cláp padieng) bằng cách đặt chảo lên bếp, chờ chảo nóng đều, bỏ vài bát mối này vào và dùng đũa khuấy đều, mối bốc hơi và khô dần… cho đến khi từ chảo bay ra một mùi thơm quyến rũ, ngào ngạt, mang hương thơm mùi châu chấu nướng và những tiếng nổ lẹt đẹt nho nhỏ, báo hiệu mối đã chín rồi. Lúc này, đổ ra mẹt, lấy các ngón tay đảo nhẹ và sảy, hay bật cái máy quạt cho cánh mối bay đi, chỉ còn lại thân mối vàng ươm. Người Cơ Tu ngoài rang mối để “ăn chơi” ra, họ còn giả nát nén lại thành bánh để ăn dần. Ngoài ra, khi rang mối họ thêm vào ít muối và bỏ trong ống để giành ăn lai rai và hương vị cũng không kém phần ngọt ngào lan toả.

Không gì thú vị bằng khi được thưởng thức hương vị thơm lừng, beo béo và ngọt bùi… của món mối cánh rang, có thêm vài ly rượu tà vạt, rôm rả trò chuyện cùng với người già, lũ trẻ. Gương mặt của họ cũng hồng lên, lấp lánh bên bếp lửa hồng. Ngày nay, ở quê tôi, người Kinh cũng thi nhau bắt mối đem rang ăn. Khách đường xa, đã một lần thưởng thức cái hương vị thơm ngon, độc đáo của món mối rang ở Đông Giang này thì không thể nào quên được “tháng Năm mùa săn mối”.

Bài, ảnh: Văn Kỳ