Sử sách ghi lại làng còn có các tên gọi là làng Sẽ, Đan Khê, Huyền Khê, Đan Sỹ. Từ giữa thế kỷ thứ 18 làng có tên là làng Đa Sỹ.Nghề rèn ở Đa Sỹ có từ thời Hùng Vương thứ 18. Khi đó, người dân trong làng rèn các vũ khí thô sơ như giáo mác, đao, kiếm cung cấp cho các lạc hầu, lạc tướng, giữ yên bờ cõi và rèn các nông cụ phục vụ lao động sản xuất. Phải tới thời nhà Trần, đầu thế kỷ thứ 13, Đa Sỹ mới chính thức trở thành làng rèn chuyên nghiệp khi hai cụ Nguyễn Thuật và Nguyễn Thuần từ Thanh Hóa ra đây truyền dạy cho dân làng bí quyết nghề rèn.

Theo nghệ nhân Đinh Công Đoán, Phó Chủ tịch Hiệp hội làng nghề làng Đa Sĩ, cho biết: “Nghề rèn bây giờ là nghề chính trong mỗi gia đình. Khoảng 80% số hộ hiện nay đang tham gia nghề rèn truyền thống của làng. Mỗi thợ, hộ gia đình đều có bí quyết riêng. Phần lớn dân trong làng phân bổ mỗi người làm chuyên về một loại mặt hàng. Làm hàng đa dạng thì gọi là thợ hàng ngang, tức là thợ tay nghề giỏi, làm được tất cả những gì mà khách đặt theo yêu cầu. Thợ giỏi trong làng có khoảng 20 người.”

Sản phẩm rèn của làng Đa Sỹ phong phú về chủng loại, kiểu dáng,nổi tiếng bởi độ bền, sắc, cứng hơn bất cứ sản phẩm nào trong vùng đồng bằng Bắc Bộ. Chính vì thế mà sản phẩm của làng rèn Đa Sỹ không chỉ trong Nam ngoài Bắc biết tới mà còn xuất khẩu ra nước ngoài. Trước đây có một thời 3 nước Việt Nam, Lào, Campuchia thuộc khu vực Đông Dương là nơi tiêu thụ hàng của làng Đa Sĩ. Dao, kéo của Đa Sỹ còn sang tận cả Đức, Pháp, Mỹ. Sản phẩm của làng rèn Đa Sĩ rất bền bởi kỹ thuật tôi thép điêu luyện của người làng Đa Sỹ. Người dân nơi đây vẫn tự hào bởi khả năng tạo ra những con dao “chặt được cả sắt”.

Các sản phẩm làng rèn Đa Sỹ không quá cầu kỳ, chủ yếu là dao, kéo và các loại đồ gia dụng kim khí phục vụ sinh hoạt trong cuộc sống hàng ngày.

Đặc sắc của làng Đa Sĩ là kỹ thuật tôi thép và kỹ thuật làm lưỡi dao. Đó là một bí quyết mà có dạy cũng không làm được. Làm lưỡi dao mà cả ngàn sản phẩm đều như nhau cả ngàn. Lưỡi dao làm mỏng như giấy, không hề cong vênh. Công đoạn làm ra sản phẩm tốt và bền là do khâu tôi thép. Đã là thép mà đã tôi mà tôi đúng cách thì tốt, rắn, bền, sắc lắm. Kinh nghiệm tôi thép không có trong sách vở nào dạy mà đều được lưu truyền nhờ kinh nghiệm của các bậc tiền bối. Thời gian tôi thép chỉ được tính bằng giây, thậm chí 1/10 giây. Có những loại thép phải tôi qua nước, qua gió, qua dầu hoặc tôi bằng thân cây chuối. Tôi thép bằng gió để thép tốt là khi thép chuyển sang màu cánh chả là tốt nhất tức là màu bóng và xanh biếc.

Các công đoạn làm dao giờ được máy móc hỗ trợ

Trước đây, người dân Đa Sỹ mất rất nhiều công sức mới làm ra được một sản phẩm. Theo xu thế phát triển công nghiệp hóa, hiện đại hóa, ngày nay, nghề rèn ở Đa Sỹ đỡ vất vả hơn nhiều, năng suất cũng tăng cao do các hộ làm nghề đầu tư thêm máy móc tự động, bán tự động.

Những khâu gia công yêu cầu nhiều sức lao động đã được máy móc thay thế bằng búa máy, sạt lưỡi bằng máy... Người thợ chỉ làm thủ công các công đoạn hoàn thiện sản phẩm như tạo hình dáng và kỹ thuật “tôi” để dao sắc và cứng… Vì thế, nghề rèn vẫn giữ chân được người lao động.

Các công đoàn rèn (ảnh: sưu tập)

Làng rèn Đa Sỹ đã được Hiệp hội làng nghề Việt Nam công nhận là một trong những làng nghề tiêu biểu của Việt Nam. Người dân làng Đa Sỹ vẫn hàng ngày hăng say với nghề truyền thống của ông cha truyền lại. Và cứ vào ngày 27 tháng 3 và 25 tháng 8 âm lịch hàng năm, ngày mất của hai cụ tổ nghề Nguyễn Thuật và Nguyễn Thuần, người dân làng Đa Sỹ lại tổ chức lễ giỗ hai cụ trang nghiêm, tưởng nhớ những người có công khai nghiệp cho dân làng có được cuộc sống thanh bình, ấm no.

Xuân Mạnh (TH)