Đánh thức di sản từ những ngón tay

Trong không gian tĩnh mịch của một buổi chiều muộn tại xã Quốc Khánh, Lạng Sơn, tiếng đàn Tính không chỉ là âm nhạc, mà là một cuộc đối thoại thầm lặng với thời gian. Cô Nông Thị Yến, Chủ nhiệm CLB hát Then đàn Tính "Hoa biên giới"- nghệ nhân hát Then, ngồi say sưa gẩy lên những sợi đàn tính.

Các nghệ nhân Hát then tại CLB hát Then đàn Tính "Hoa biên giới" đang say sưa biểu diễn điệu hát Then. Ảnh: Tiến Thắng

Người nghệ nhân đặt bàn tay đã qua bao mùa sương gió lên mặt đàn bầu. Một cái gẩy khẽ, dây cước rung lên những nốt nhạc sắc lẹm, đanh gọn. Âm thanh ấy, dẫu mộc mạc và gai góc, lại sở hữu ma lực lay động lòng người, khơi gợi cả một miền ký ức thẳm sâu đang nằm im trong từng thớ gỗ, từng nhịp thở của núi rừng.

Trong giây phút ấy, dường như cả thế giới xung quanh cô đều ngưng đọng. Ánh mắt cô nheo lại đầy say sưa, thả hồn vào từng nhịp 1-2-3, 3-4 nhịp nhàng. Lời Then không chỉ thoát ra từ khuôn miệng, mà dường như đang tuôn chảy từ trong chính tâm hồn người nghệ nhân này.

Cô Yến chia sẻ: "Hát Then không đơn thuần là âm nhạc, đó là triết lý đối nhân xử thế, là những câu thơ trữ tình được dân gian chắt lọc, gọt giũa qua bao đời". Đối với người dân Xứ Lạng, tiếng Then đã trở thành một phần không thể tách rời của kiếp người: từ tiếng hát đón chào khi vừa lọt lòng, cho đến lời tiễn đưa đầy tôn nghiêm lúc về với tổ tiên.

Nỗi lo "đứt gãy" và những người giữ lửa

Tuy nhiên, bức tranh về di sản ấy không phải lúc nào cũng mang những gam màu sáng. Nghệ nhân ưu tú Hoàng Thị Thúy tại xã Na Sầm (Lạng Sơn), người đã dành cả cuộc đời để "vá" lại những mảnh ghép văn hóa đang dần phai nhạt – không giấu nổi những trăn trở đè nặng lên đôi vai.

Bà đối diện với một sự thật đầy ám ảnh: giới trẻ hiện nay đang dần xa rời tiếng dân tộc của đồng bào thiểu số Tày - Nùng. Và gốc của ngôn ngữ mất đi, sợi dây liên kết với "hồn Then" cũng đứng trước nguy cơ đứt gãy hoàn toàn. "Mất tiếng dân tộc là mất đi bản sắc. Tôi phải bắt các em học lại từ những từ khó nhất, luyện giọng từng chút một, rồi mới dám truyền dạy điệu hát," bà Thúy tâm sự.

Những buổi học hát Then của cô Thúy thu hút nhiều lứa tuổi. Ảnh: Tiến Thắng

Trong đôi mắt bà, khi nhìn những đứa trẻ bỡ ngỡ với âm hưởng của tổ tiên, là nỗi lo âu về một ngày tiếng Then chỉ còn là những ký ức xa xôi nằm trong bảo tàng. Những buổi học của bà không chỉ là truyền thụ kỹ thuật gẩy đàn, mà là cuộc "giải cứu" một di sản quý báu khỏi vòng xoáy mai một của thời hiện đại, là hành trình bền bỉ lấy lại những gì đã mất.

"Tiếp sức" cho di sản

Những hạn chế về mặt kinh tế đã trở thành rào cản lớn đối với nhiều hộ dân còn gặp khó khăn , tuy nhiên, Dự án 6 thuộc Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số đã trở thành "niềm vui lớn" đối với đồng bào nơi đây.

Dưới mái trường THPT Dân tộc nội trú tỉnh Lạng Sơn, những lớp học Then không còn là nơi truyền thụ khô khan, mà trở thành một không gian đầy ắp thanh âm và cảm xúc. Trong căn phòng nhỏ, nghệ nhân như người lái đò thầm lặng, tỉ mẩn uốn nắn từng ngón tay còn non nớt của các em học sinh trên mặt đàn bầu tròn đầy.

Học sinh trường THPT Dân tộc nội trú tỉnh Lạng Sơn đang cùng nhau luyện tập hát Then và đánh đàn tính. Ảnh: Tiến Thắng

Những ánh mắt chăm chú đổ dồn về phía bảng đen, nơi những nốt nhạc không được ghi bằng ký hiệu phương Tây, mà bằng những ký tự truyền miệng cổ xưa. Các em say sưa chép vào vở, mỗi nét chữ như một lần ghi khắc hồn cốt dân tộc vào tâm trí. Khi cô giáo cất tiếng hát, không gian như tĩnh lại, chỉ còn tiếng đàn tính vang lên giòn giã, đanh sắc mà tha thiết, hòa quyện cùng giọng hát ngân rung, sâu lắng của những người truyền lửa.

Những gương mặt trẻ thơ, khi đã bắt nhịp được với giai điệu, bỗng rạng ngời một vẻ đẹp đầy kiêu hãnh. "Đối với mình thì hát then đã như một phần cuộc sống của bản thân, thế nên là mình đã cùng nhà trường và các bạn có những buổi sinh hoạt CLB, giao lưu văn hóa với các bạn khác trên địa bàn tỉnh," Hoàng Anh Thư (lớp 12A6) bộc bạch, đôi mắt vẫn không rời khỏi mặt đàn.

Những buổi học đàn tính - hát Then của các em học sinh tại Trường THPT Dân tộc nội trú tỉnh Lạng Sơn. Ảnh: Tiến Thắng.

Những ngón tay nhỏ nhắn, gầy guộc miết lên dây đàn cước, tiếng "tính tẩu" vang lên một cách vụng về rồi dần trở nên thanh thoát, chính là minh chứng sống động nhất cho sự hồi sinh. Hát Then lúc này không còn là những huyền tích xa xôi, mà đã thực sự len lỏi vào nhịp thở của tuổi trẻ, biến lớp học trở thành một "đại gia đình" nơi di sản được nuôi dưỡng bằng niềm say mê, sự tôn kính và tình yêu thuần khiết nhất.

Hồn Then – Dòng chảy bất tận nơi biên ải

Chiều buông xuống biên ải, khi nắng đã tắt sau rặng núi đá tai mèo, tiếng đàn Tính lại bắt đầu cuộc hành trình ngược thời gian. Giữa cái ồn ào của nhịp sống hiện đại, âm thanh ấy không hề lạc điệu, mà tựa như mạch nước ngầm kiên trì len lỏi qua tầng tầng lớp lớp đá sỏi, để rồi trào dâng rạng rỡ giữa lòng bản làng.

Hồn Then không trú ngụ trong những pho sách cũ kỹ hay những sân khấu rực rỡ ánh đèn. Nó nằm ở chính đôi bàn tay của những cô bé mới lớn, vừa run rẩy vừa tự hào gảy lên nốt nhạc đầu tiên; nằm trong ánh mắt trong veo của lũ trẻ khi lần đầu chạm vào vỏ bầu khô nhẵn thín; và nằm trong hơi thở trầm bổng của những nghệ nhân già – những người đang lặng lẽ gieo mầm vào lòng đất mẹ.

Ngày mai, khi những nhịp đàn Tính lại vang lên dưới mái trường, dưới tán cây, hay trong những buổi chiều lộng gió của Xứ Lạng. Then đã hóa thành hơi thở, thành nhịp đập, trở thành một phần máu thịt trong tâm hồn người Xứ Lạng. Di sản ấy sẽ vĩnh viễn trường tồn trong từng nếp sống, trở thành khúc trường ca bất tận.