Trao đổi với phóng viên, PGS.TS Nguyễn Thành Nam (Trường Đại học Văn hóa Hà Nội) đã có những chia sẻ xoay quanh vấn đề này.

Phóng viên: Thưa Ông, với nhịp sống tăng tốc và nghề không còn gắn trọn với đời sống như trước, yếu tố nào trong ba trụ cột (truyền nghề, chuẩn tay nghề, và đời sống cộng đồng) đang giữ vai trò nòng cốt giúp làng nghề duy trì bản sắc văn hóa?

PGS.TS Nguyễn Thành Nam: Đời sống cộng đồng chính là trụ cột giữ vai trò nòng cốt giúp làng nghề duy trì bản sắc văn hóa. Bởi trong bối cảnh hiện nay, hai trụ cột còn lại là truyền nghề và chuẩn tay nghề đều đang chịu những biến động rất lớn.

PGS.TS Nguyễn Thành Nam (Trường Đại học Văn hóa Hà Nội)

Trước hết, khái niệm “truyền nghề” không còn mang tính phổ quát như trước. Không phải toàn bộ cư dân trong một làng vẫn theo nghề truyền thống, và điều này thực ra cũng không phải hiện tượng mới. Làng nghề Việt Nam từ lịch sử vốn không tồn tại như những cộng đồng thuần nghề; các sinh kế luôn đan xen giữa nông nghiệp, thủ công và buôn bán nhỏ. Nhiều làng hình thành trên nền tảng nông nghiệp rồi phát triển thêm nghề phụ, và dù nghề phụ ấy có lúc trở thành nguồn thu chính, nó vẫn chỉ thu hút một bộ phận hộ gia đình. Điều đó cho thấy nghề truyền thống chưa bao giờ tồn tại tách rời khỏi cấu trúc xã hội và đời sống chung của làng.

Thứ hai là chuẩn tay nghề trong các làng nghề hiện nay không còn được duy trì một cách đồng đều trong cộng đồng. Chuẩn mực kỹ thuật truyền thống chủ yếu tập trung ở một nhóm nhỏ nghệ nhân có tay nghề tinh xảo, trong khi phần lớn người tham gia sản xuất chỉ nắm các công đoạn giản lược, phục vụ nhu cầu thị trường.

Trong bối cảnh hiện đại, sự thay đổi công nghệ và phương thức sản xuất càng khiến quá trình truyền nghề thu hẹp lại. Hiện nay, truyền nghề chủ yếu diễn ra trong phạm vi gia đình, còn chuẩn tay nghề chỉ tập trung ở một nhóm nhỏ nghệ nhân nòng cốt. Nhiều làng nghề tiêu biểu chịu áp lực lớn từ thương mại hóa: như Vạn Phúc không còn giữ trọn quy trình dệt cổ truyền, Đông Hồ chuyển mạnh sang sản xuất vàng mã, hay Bát Tràng mở rộng theo hướng du lịch, với sự tham gia của nhiều chủ thể ngoài cộng đồng thợ truyền thống. Những thay đổi này cho thấy hai trụ cột truyền nghề và chuẩn tay nghề đều đang chịu tác động trực tiếp từ thị trường và công nghệ.

Ngược lại, đời sống cộng đồng vẫn là một nền tảng ổn định hơn, bởi đây là nơi lưu giữ hệ giá trị chung, nếp sống, quan hệ xã hội và các thực hành văn hóa của làng. Bản sắc nghề, dù có thay đổi theo nhu cầu thị trường, luôn gắn chặt với không gian cộng đồng này. Chính cộng đồng tạo ra môi trường để nghề được gìn giữ về mặt tinh thần, tiếp nối được câu chuyện văn hóa và duy trì được lối sống đặc thù của làng nghề.

Phóng viên: Khi công nghệ làm quá trình học nghề ngắn hơn và thị trường yêu cầu sản xuất nhanh, nhiều; sự thay đổi rõ nhất trong cách người trẻ tiếp cận nghề là gì: họ còn “ngấm nghề” hay chỉ “nắm kỹ thuật”? Việc này ảnh hưởng thế nào đến chuẩn mực tay nghề?

PGS.TS Nguyễn Thành Nam: Theo tôi, sự thay đổi rõ nhất hiện nay là người trẻ ngày càng ít “ngấm nghề”, mà chủ yếu dừng lại ở việc “nắm kỹ thuật”. Trước kia, học nghề thủ công dựa vào kèm cặp trực tiếp và đòi hỏi thời gian dài. Quá trình ấy không chỉ truyền lại thao tác, mà còn truyền tinh thần nghề, đạo đức nghề và hệ giá trị văn hóa đi kèm sản phẩm. Việc “ngấm nghề” vì thế gắn với sự quan sát, rèn luyện và sống trong môi trường nghề một cách bền bỉ.

Hiện nay, sự hỗ trợ của máy móc và công nghệ rút ngắn đáng kể thời gian học nghề. Người trẻ có thể nhanh chóng nắm bắt kỹ thuật để tham gia sản xuất, đáp ứng nhu cầu thị trường. Họ cũng đảm nhiệm thêm nhiều khâu mới như thiết kế, quảng bá hay kinh doanh trực tuyến, khiến phạm vi “biết nghề” được mở rộng theo hướng gắn với thị trường hơn trước.

“Ngấm nghề” không chỉ là thao tác đúng quy trình, mà đòi hỏi người làm nghề phải hiểu chất liệu, hiểu lý do của từng bước xử lý và nắm được kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ. Khi thiếu nền tảng này, việc học nghề dễ dừng lại ở mức “nắm kỹ thuật”, khiến chuẩn tay nghề bị giản lược thành các tiêu chí kỹ thuật thuần túy. Sản phẩm có thể chuẩn xác về thao tác nhưng thiếu câu chuyện, từ đó có nguy cơ tách rời khỏi chiều sâu văn hóa của nghề.

Điều đáng chú ý là thị trường quốc tế, đặc biệt ở châu Âu, ngày càng coi trọng tính độc bản và chiều sâu văn hóa. Đây là điểm mà công nghệ không thể thay thế. Vì vậy, chuẩn tay nghề trong giai đoạn mới không còn nằm ở tốc độ hay số lượng, mà phải kết hợp kỹ thuật với tri thức văn hóa của nghề.

Thách thức của thế hệ trẻ là dung hòa được hai yếu tố: một mặt tận dụng công nghệ để nâng cao năng suất, mặt khác phải tiếp cận nghề ở chiều sâu hơn để duy trì bản sắc. Khi làm được điều đó, chuẩn mực tay nghề không chỉ được bảo toàn mà còn có thể được nâng lên trong điều kiện sản xuất hiện đại.

Phóng viên: Thưa Ông, khi làng nghề thu hút nhiều lao động từ bên ngoài và vận hành giống một không gian sản xuất hơn không gian sống, cấu trúc cộng đồng đang thay đổi theo hướng nào?

PGS.TS Nguyễn Thành Nam: Khi làng nghề thu hút ngày càng nhiều lao động từ bên ngoài và dần vận hành như một không gian sản xuất hơn là không gian sống, cấu trúc cộng đồng chắc chắn có sự thay đổi. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa thay đổi và biến đổi. Thay đổi là những dịch chuyển bề mặt, mang tính thích ứng tự nhiên; trong khi biến đổi hàm ý sự chuyển dịch sâu sắc trong các giá trị và thiết chế văn hóa.

Lực lượng lao động mới làm cho cộng đồng làng nghề trở nên đa dạng hơn. Tương tự như bức tranh cư dân đa tầng ở Hà Nội hay thành phố Hồ Chí Minh, sự xuất hiện của các nhóm lao động ngoại tỉnh, sinh viên, người nhập cư… tạo ra những dịch chuyển nhất định về nhân khẩu, quan hệ lao động và không gian sinh hoạt, từ đó làm phong phú đời sống xã hội. Tuy nhiên, những thay đổi này chủ yếu diễn ra ở bình diện bề mặt, không đồng nghĩa với việc làm “mỏng” đi chiều sâu văn hóa của cộng đồng gốc.

Trong bối cảnh làng nghề, người lao động từ nơi khác đến thường chỉ đóng vai trò trong chuỗi sản xuất, chứ không phải chủ thể văn hóa của làng. Vì vậy, họ khó có thể làm thay đổi tận gốc cấu trúc văn hóa đã tích lũy qua nhiều đời. Trường hợp làng gốm Bát Tràng là ví dụ điển hình: dù có lượng lớn lao động tạm trú đến làm việc, những giá trị tạo nên bản sắc Bát Tràng, từ hệ thống lễ hội, mâm cỗ đặc trưng cho đến kỹ nghệ gốm vẫn do cộng đồng cư dân gốc duy trì và truyền tiếp.

Do đó, việc thu hút lao động mới có thể làm thay đổi diện mạo và đời sống kinh tế - xã hội của làng nghề, nhưng không đủ để tạo ra biến đổi mang tính nền tảng trong chiều sâu văn hóa. Bản sắc cốt lõi vẫn được bảo toàn nhờ vào vai trò trung tâm của cư dân bản địa và các thiết chế truyền thống.

Phóng viên: Trong 5 năm đến 10 năm tới, khi công nghệ và thị trường tiếp tục chi phối mạnh mẽ đời sống sản xuất, với ông, yếu tố nào là “mạch sống không thể để đứt” để làng nghề vẫn giữ được bản sắc văn hóa của mình?

PGS.TS Nguyễn Thành Nam: Theo tôi, để mạch sống của làng nghề không bị đứt gãy trong 5 năm đến 10 năm tới, cần đồng thời hội tụ ba yếu tố cốt lõi: sự nối tiếp của các thế hệ, vai trò định hướng của chính sách và sự phối hợp đồng bộ giữa các chủ thể liên quan.

Trước hết là sự nối tiếp của các thế hệ. Khi thế hệ sau chủ động học nghề, yêu nghề và coi nghề thủ công là một phần trong lựa chọn sống của mình, làng nghề còn cơ hội giữ được bản sắc. Ngược lại, nếu người trẻ rời làng để tìm kiếm sinh kế khác và không còn mối liên hệ nào với nghề, bản sắc của làng nghề ấy sẽ dần không còn nữa, dù tên gọi làng nghề vẫn tồn tại.

Yếu tố thứ hai mang tính quyết định là vai trò của chính sách nhà nước và chính quyền địa phương trong việc hỗ trợ phát triển làng nghề thủ công. Khi nhà nước và các ngành liên quan thực sự quan tâm, có chính sách phù hợp về đào tạo, thị trường, không gian sản xuất và quảng bá, làng nghề sẽ có điều kiện để tồn tại và phát triển. Chính sách không chỉ giúp giữ nghề, mà còn giúp nghề thích ứng với bối cảnh mới.

Cuối cùng, bản sắc làng nghề đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ của một mạng lưới chủ thể: người lớn tuổi truyền tri thức, thế hệ trẻ quyết định tiếp nối, cộng đồng địa phương gìn giữ nếp sống, chính quyền tạo cơ chế, và doanh nghiệp hỗ trợ thị trường. Chỉ khi mạng lưới ấy cùng hành động, bản sắc mới được giữ vững.

Xin trân trọng cảm ơn ông đã dành thời gian trao đổi và chia sẻ góc nhìn của mình về vấn đề này.