Đến nay chưa có cứ liệu nào khẳng định rõ ông tổ làng nghề Trung Lương là ai. Nhưng quá khứ vùng đất thiêng này đã xuất hiện nhiều nghệ nhân tài ba gắn liền với lịch sử hiển hách của dân tộc – như cụ Hoàng Xuân Lịch, Trương Quang Sừng... Gần đây nghệ nhân Nguyễn Bùi Hiển đã chế tạo thành công máy bay lên thẳng. Đặc biệt máy bay không dùng cánh quạt định hướng mà áp dụng nguyên lý đối phản lực. Phát minh mang ý tưởng độc đáo của ông không những dành cho nghành hàng không Việt Nam mà cả thế giới đang ứng dụng.

Nối tiếp bậc tiền nhân và duy trì nghề tổ nghiệp, khi bước sang thời kỳ đổi mới, các tầng lớp hậu duệ Trung Lương đã không ngừng phát huy sáng tạo, đưa thương hiệu làng nghề lên tầm cao mới xứng danh là một khu công nghiệp đa năng, có bề dày truyền thống trên 700 năm nơi dải đất Hồng Lam kỳ vĩ. Đến nay toàn địa phương đã có 1 doanh nghiệp; 3 cơ sở đúc; 2 cơ sở chuyên luyện thép; 36 cơ sở luyện thép và gia công cơ khí. Thu hút gần 1600 lao động có trình độ chuyên môn cao, có việc làm và thu nhập ổn định. Thu nhập bình quân một công nhân đạt 30 triệu đồng/năm, đưa tổng thu nhập từ nghành nghề và tiểu thủ công nghiệp chiếm 42% trong cơ cấu kinh tế toàn địa phương. Điều đáng nói ở đây sản phầm của họ làm ra không chỉ là công cụ cầm tay mà còn có nhiều chi tiết máy công nghiệp chất lượng cao mẫu mã đẹo, giá thành hợp lý. Nhiều cơ sở còn sản xuất được chi tiết máy, như máy hút bụi, máy tuốt lúa, máy công trình phục vụ GTVT.

Chúng tôi thực sự ngỡ ngàng khi bước chân vào thăm xưởng sản xuất cơ khí Tuấn Yên. Được biết ông chủ Tuấn gốc ở Thành phố Huế. Tiền sư tổ tiên có nghề đúc gang đúc đồng từ thời Minh Mạng. Nhưng đời ông cha theo nghề bám trụ trong quê cũng chỉ phát triển èo ọt. Cách đây 30 năm tình cờ chuyến theo chân bố ra Bắc, đầu óc Tuấn vụt lóe lên những dự định khi được ghé thăm làng rèn này. Sau khi rời quân ngũ, anh quyết định cùng gia đình ra đây kết bạn với người Trung Lương. Đất thiêng. Anh mở doanh nghiệp và ngọn lửa trong anh đã thắp sáng thêm ước mơ và hoài bão. Ngày đầu từ vài cái búa tay với mấy lò rèn thủ công đơn lẻ thì hiện nay doanh nghiệp đã có 18 búa máy cùng nhiều máy móc phay bào hiện đại. Những người thợ lành nghề của cơ sở đã gia công cải tiến và sản xuất thành công các chi tiết máy tinh xảo đáp ứng nhu cầu của những khách hàng khó tính. Riêng anh Nguyễn Quốc Tuấn vinh dự được hai lần Trung Ương mời ra Hà Nội tọa đàm về những người sản xuất giởi toàn quốc và anh đã đạt hai giải thưởng lớn trong Tỉnh về những người sáng chế giỏi. Ngay tại phân xưởng này đã xuất hiện một doanh nhân tài ba là ông Trần Thế Lương (thợ cơ khí bậc 7/7) sau này ông về làm giám đốc nhà máy Ấp Bắc. Tạm xa phân xưởng gia công cơ khí Tuấn Yên chúng tôi ghé thăm nhiều phân xưởng của những ông chủ khác. Nhìn chung những cơ sở này quy mô chưa lớn lắm nhưng cũng đầy đủ máy móc để vận hành theo hướng công nghiệp liên hoàn.

Điều đáng nói thêm ở làng nghề Trung Lương là sản phẩm làm ra đến đâu tiêu thụ hết đến đó. Có những thời điểm sản phẩm không đáp ứng nổi nhu cầu khách hàng. Khi chúng tôi hỏi bí quyết để đi đến thành công, họ đều vui vẻ trả lời: “Muốn giữ uy tín lâu dài thì trước hết là chất lượng và sau đó là giá thành sản phẩm”. Chủ tịch UBND xã Nguyễn Duy Đăng lần đầu tiên gặp chúng tôi đã bộc bạch: “Làng nghề Trung Lương đã từng gặp bao phen khốn đốn đó là vào thời kì những năm cuối thập kỉ 90 của thế kỷ trước, dạo ấy hàng hóa của ngoài Bắc nhập vào, ở Điện Bàn (Quảng Nam) ồ ạt đổ ra với giá rẻ và mẫu mã cũng hào nhoáng hơn thế là khách hàng đến với Trung Lương cũng thưa thớt dần. Sản phẩm ứ đọng, nhiều hộ đã tắt lò đóng bệ. Nhưng hồn cốt của mỗi sản phẩm đã khẳng định chất lượng đồng thau. Một năm sau khi “chào hàng” của các nơi khác trở hành phế phẩm quá sớm so với thời hạn sử dụng vì” gang thép không hợp nước tôi”. Thế là thời gian đã cất lên tiếng nói để ủng hộ những người thợ Trung Lương. Khách hàng lại tìm đến nơi đây như tìm về một địa chỉ đáng tin cậy. Ngọn lửa làng nghề Trung Lương lại bùng cháy hơn bao giờ hết. Có máy móc hỗ trợ, sức người được giải phóng, sản phầm làm ra nhiều hơn tinh sảo hơn. Và một thực tế sản phầm làng nghề Trung Lương không những chiếm lĩnh thị trường Thanh Hóa, các tỉnh Nam Trung bộ mà đã trở thành quen thuộc với bà con nông dân bốn tỉnh Tây Nguyên, cả nước bạn Lào. Xem ra ở đây đã hình thành một mô hình kinh tế làng nghề hiện đại mà nền móng đặt từ thủa ông cha. Thành quả là sự kết hợp tinh xảo đặc cách giữa kim và cổ, giữa hiện đại với cổ truyền. Mỗi một mặt hàng ở đây như nuôi dưỡng từ lời dạy bảo và được rót thêm một phần hồn thiên của quá khứ.

Điều đáng tự hào hơn nữa là muôn nhà muôn họ trong làng nghề thực sự là một cộng đồng đoàn kết có kỷ cương, không vì sự thu nhập khác nhau mà tức ăn ghét ở. Từ chỗ phát huy giá trị món nghề bản địa, họ biết gắn bó giá trị kinh tế với giá trị nhân bản xã hội. Có được thành quả này là một quá trình tìm tòi thử nghiệm. Hành nghề trong hành đạo là một tiêu chí để tồn tại và lưu truyền cho hậu thế của người Trung Lương hôm nay. Nhằm quy hoạch làng nghề theo hướng công nghiệp, Trung Lương đã đầu tư hàng trăm triệu đồng san lấp 6 ha mặt bằng để tạo điều kiện thu hút đầu tư. Đây là một việc làm thiết thực vừa đáp ứng nhu cầu của các chủ làng nghề vừa có điều kiện xử lý ô nhiễm môi trường trong quá trình mở rộng sản xuất. Nhưng nhu vậy vẫn chưa đủ, thiết nghĩ trong thời kì hội nhập, nên công nghiệp Hà Tĩnh đang gặp nhiều khó khăn thì một làng nghề sung sức như vậy thật đáng tôn vinh và cần đầu tư thêm. Tin tưởng rằng rồi đây nếu được sự quan tâm hơn nữa của cấp trên, và tài ba của những con người nơi đây, làng nghề Trung Lương sẽ còn vươn xa hơn, trở thành khu công nghiệp cơ khí có tầm cỡ trong cả nước.

Trần Hậu Thịnh