Nghệ nhân đang ghép và chuẩn bị nguyên liệu để chằm nón lá Gò Găng, thể hiện sự khéo léo trong từng công đoạn thủ công. Ảnh: Trọng Lợi

Làng nghề nón lá Gò Găng có lịch sử lâu đời, truyền từ đời này sang đời khác qua nhiều thế hệ. Trong khi nhiều nghề thủ công truyền thống ở Tây Nguyên đứng trước thách thức mai một theo dòng chảy hiện đại hóa, thì nón lá Gò Găng vẫn bền bỉ tồn tại, được người dân gìn giữ như một phần không thể thiếu của đời sống văn hóa – kinh tế bản địa.

Nón lá không chỉ đơn thuần là vật che nắng, che mưa. Đối với người dân Gia Lai, đó là sản phẩm gắn liền với ký ức tuổi thơ, gắn với nếp sống lam lũ mà giàu giá trị tinh thần. Mặc dù vậy, nghề làm nón lá này cũng trải qua nhiều thăng trầm do thị trường biến động, giá nguyên liệu tăng và cạnh tranh với sản phẩm công nghiệp. Nhưng chính nhờ sự kiên trì của nghệ nhân và cộng đồng thợ, làng nghề vẫn tiếp tục giữ “chất” riêng, mềm mại, bền đẹp và gần gũi với đời sống người Việt.

Quy trình làm nón lá Gò Găng đòi hỏi sự khéo léo và tỉ mỉ ở từng công đoạn. Trước hết là khâu chọn nguyên liệu: những bẹ lá dừa già, chắc, dai được tuyển chọn kỹ lưỡng. Sau khi phơi khô, nghệ nhân bóc tách từng bẹ lá để lấy những lá đẹp nhất, bẻ cong và xếp thành từng vòng nan, rồi khéo léo ghép lại thành phần vành xương nón.

Tiếp theo là công đoạn khâu – vốn là “linh hồn” của chiếc nón: dù chỉ là những đường mũi nhỏ nhưng chúng quyết định hình dáng, độ bền và độ thẩm mỹ của sản phẩm. Từng đường chỉ được đi bằng tay, thể hiện sự kiên nhẫn và kỹ thuật thuần thục của người thợ. Cuối cùng, nón được quét sơn hoặc sáp để chống ẩm và tăng độ bóng đẹp, sau đó là gắn quai – phần không thể thiếu khi sử dụng nón trong đời sống thường nhật.

Không chỉ dừng lại ở nón lá dùng trong sinh hoạt, nghệ nhân Gò Găng còn sáng tạo nhiều biến thể trang trí với hoa văn, họa tiết đặc trưng vùng Tây Nguyên, tạo nên sản phẩm đa dạng phù hợp với thị hiếu khách tham quan, du lịch và giới sưu tầm.

Chiếc nón lá Gò Găng với thiết kế điển hình, thanh thoát, chắc chắn và đầy tính thẩm mỹ. Ảnh: ST

Trong bối cảnh phát triển du lịch ngày càng mạnh mẽ, nón lá Gò Găng không chỉ phục vụ nhu cầu thực tế mà còn trở thành sản phẩm lưu niệm độc đáo, mang đậm giá trị địa phương. Những chiếc nón Gò Găng xuất hiện tại các cửa hàng thủ công mỹ nghệ, hội chợ triển lãm hoặc được du khách lựa chọn làm quà tặng – góp phần đưa văn hoá Gia Lai đến gần hơn với bạn bè trong và ngoài nước.

Đối với nhiều hộ gia đình tại phường An Nhơn Bắc, nghề làm nón lá đã trở thành nghề chính đem lại thu nhập ổn định. Thu nhập từ bán nón, từ các đơn hàng du lịch, sự kiện giúp bà con cải thiện đời sống, đầu tư tốt hơn cho con cái học hành, đồng thời gìn giữ văn hoá truyền thống địa phương. Các lớp trẻ trong làng ngày nay không chỉ biết gắn bó với nghề từ nhỏ mà còn được khuyến khích học hỏi để sáng tạo thêm những mẫu mã mới, phù hợp nhu cầu thị trường.

Nhiều hộ gia đình tổ chức sản xuất theo nhóm, hợp tác nhỏ để nhận đơn hàng lớn hơn, kết nối với các cửa hàng quà tặng du lịch hoặc nền tảng thương mại điện tử, giúp sản phẩm tiếp cận đông đảo hơn với khách hàng cả nước.

Không chỉ có giá trị kinh tế, nón lá Gò Găng còn mang đậm giá trị văn hóa. Chiếc nón xuất hiện trong nhiều lễ hội, dịp lễ truyền thống của đồng bào Kinh – Gia Rai, thể hiện tinh thần lao động sáng tạo và nét duyên của phụ nữ Việt Nam. Trong các chương trình biểu diễn văn hóa, nón lá còn được sử dụng như đạo cụ nghệ thuật – biểu tượng của sự gần gũi, mộc mạc mà chân chất.

Ở góc độ phát triển cộng đồng, làng nghề cũng là điểm đến hấp dẫn cho du khách muốn tìm hiểu sâu hơn về văn hoá bản địa và quy trình sản xuất thủ công. Các tuyến tham quan nghề truyền thống kết hợp với trải nghiệm làm nón được thiết kế để du khách có thể tự tay thực hiện những công đoạn cơ bản, từ đó thêm trân trọng giá trị lao động thủ công và hiểu hơn về cuộc sống nông thôn Tây Nguyên.

Các hoạt động giao lưu, kết nối với các nghệ nhân và làng nghề khác trên địa bàn tỉnh cũng tạo nên sự phong phú cho không khí văn hóa và kinh tế của vùng.

Khung nón và nguyên liệu tre, lá, hình ảnh gợi nhắc nét đặc trưng của nghề truyền thống. Ảnh: ST

Để tiếp tục phát huy làng nghề nón lá Gò Găng trong dài hạn, chính quyền địa phương phối hợp với các cơ quan văn hoá, xúc tiến thương mại tổ chức nhiều lớp đào tạo, hỗ trợ thiết kế mẫu mã mới và kết nối thị trường. Việc tham gia các hội chợ nghề, sự kiện xúc tiến thương mại tại tỉnh Gia Lai, khu vực Tây Nguyên và toàn quốc giúp người thợ nón có thêm nhiều cơ hội giới thiệu sản phẩm, học hỏi kinh nghiệm và mở rộng thị trường.

Bên cạnh đó, việc lan tỏa giá trị nghề truyền thống đến thế hệ trẻ cũng được đẩy mạnh thông qua các hoạt động tại trường học, câu lạc bộ văn hóa và chương trình du lịch cộng đồng. Điều này không chỉ bảo tồn nghề mà còn tạo nền tảng cho phát triển bền vững, góp phần giữ gìn bản sắc văn hoá vùng miền giữa thời hội nhập.

Làng nghề nón lá Gò Găng không chỉ là dấu ấn của lịch sử thủ công, mà còn là minh chứng sống động cho nỗ lực bảo tồn văn hóa, kết hợp với sáng tạo kinh tế, đưa giá trị truyền thống đi vào hiện đại, góp phần làm giàu cho đất và người Gia Lai.