Xuân Tâm vốn là xã thuần nông, có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống nên kinh tế còn nhiều khó khăn. Theo lời những nghệ nhân, trước đây người dân thường hay đi rẫy thấy những gốc cây đẹp thì gom lại chất thành đống ở nhà. Ông Nguyễn Đại, chủ cơ sở mỹ nghệ Đại Dương chính là người đi đầu hình thành nên làng nghề Xuân Tâm này. Ngày ngày ông Đại ngắm nghía gốc cây và tưởng tượng những tác phẩm mỹ nghệ dựa trên hình thù tự nhiên của gốc cây. Sau khi có ý tưởng, cần bàn tay tài hoa, khéo léo đục đẽo, chạm khắc để tạo thành sản phẩm hoàn chỉnh. Mộc mỹ nghệ dựa trên hình dáng của gốc, rễ cây tự nhiên, không theo thước tấc, khuôn mẫu. Do vậy, mỗi sản phẩm đều có nét riêng, không cái nào giống cái nào. Mộc mỹ nghệ ở Xuân Lộc hiện theo hai loại hình chính đó là chế tác vật dụng mỹ nghệ và điêu khắc tượng mỹ nghệ. Dù loại hình gì đi nữa, mộc mỹ nghệ Xuân Lộc cũng đã tạo nên bản sắc văn hóa riêng, không lẫn với mộc mỹ nghệ nơi khác.

Từ những gốc cây to nhỏ, ngoằn ngoèo, trơ trụi, các nghệ nhân đã “thổi hồn” trở thành những tác phẩm nghệ thuật sống động. Những tác phẩm nghệ thuật ở đây trông cũng thật ngộ nghĩnh, bởi chúng chủ yếu dựa vào thế tự nhiên của gốc, rễ cây để tạo ra nên chẳng có cái nào giống cái nào. Sở dĩ làng nghề này phát triển mạnh mẽ cũng do có tính đặc thù riêng không giống với nghề mộc thông thường hay nghề chạm trổ, điêu khắc gỗ khối. "Thợ tạc tượng gỗ khối có thể tạo ra hàng trăm pho tượng giống nhau được, nhưng sản phẩm ở đây lại phụ thuộc vào hình thù của mỗi gốc, rễ cây và tự nó gần như đã là một tác phẩm" – một nghệ nhân chia sẻ.

Nghề mộc mỹ nghệ từ gốc và rễ cây đòi hỏi khá cao từ người theo nghề. Ngoài sự cần cù, chịu khó tìm tòi, học hỏi thì người muốn thành công nghề này phải có năng khiếu về hội họa, khéo tay để khi nhìn thấy các gốc rễ có thể hình dung ra được mình sẽ thiết kế thành sản phẩm nào cho đẹp nhất. Ông Đại nói: «Những người làm nghề này phải thực sự yêu thích nó và phải có con mắt thẩm mỹ mới được. Vì, cũng là gỗ nhưng không phải đưa về là làm được ngay. Có những gốc cây tôi phải ngắm đi ngắm lại nhiều lần các thế gốc mới có thể xử lý để có được kiểu dáng đẹp”. Thật vậy, nhìn những bộ bàn ghế đã được trau chuốt hoàn tất bày biện ở cơ sở mộc Đại Dương trông rất bắt mắt. Có lẽ cũng từ đặc điểm lựa theo thế gốc cây nên những sản phẩm được tạo ra trông mộc mạc, tự nhiên và muôn hình vạn trạng.

Nguyên liệu sản xuất chủ yếu là gỗ tận dụng từ gốc rễ các loại cây rừng tự nhiên có giá trị cao như Gỗ Đỏ, Cẩm Lai, Trắc, Căm Xe … được khai thác từ vườn, rẫy, nơi mà xưa kia là rừng tự nhiên. Xuân Lộc là nơi hội tụ của những người thợ giỏi nghề không chỉ là cư dân địa phương mà còn thu hút được các thợ giỏi nghề từ miền bắc, miền trung tìm vào lập nghiệp. Từ đó có sự học hỏi lẫn nhau, tay nghề người thợ mỹ nghệ Xuân Lộc càng thêm điêu luyện. Dùng đồ gỗ mỹ nghệ không chỉ đơn thuần phục vụ mục đích sử dụng mà ít nhiều là thú chơi nghệ thuật, đáp ứng nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của chủ sở hữu.

Những người thợ làng nghề gỗ mỹ nghệ Xuân Tâm sáng tạo những tác phẩm độc đáo từ gốc cây.

Năm 1987, lần đầu tiên ông Đại đưa những sản phẩm của mình tham dự triển lãm tại Hà Nội. Những bộ bàn ghế, kệ, tượng bằng gốc cây của ông được nhiều khách hàng quan tâm. Tiếng lành đồn xa, bạn ông ở TP. Hồ Chí Minh đã giới thiệu cho một người bạn ở Pháp, lô hàng đầu tiên xuất xưởng, mang về lợi nhuận 14 lượng vàng. Từ đó, người dân ở Xuân Tâm thấy được giá trị của nghề đã tìm đến ông học hỏi kinh nghiệm. Cơ sở của ông đã từng đào tạo khá nhiều thợ trẻ, nhưng sau một thời gian học sẽ được chọn lọc. Những ai ông thấy có tố chất có thể theo nghề thì sẽ khuyến khích họ phát triển, còn những ai không có khiếu sẽ khuyên nên chọn nghề khác sẽ tốt hơn. Những người được chọn lựa học nghề hầu hết đều trở thành những thợ giỏi và những sản phẩm họ làm ra đều có giá trị
nghệ thuật rất cao.

Trên địa bàn xã Xuân Tâm hiện có hơn 20 cơ sở lớn nhỏ sản xuất hàng gỗ mỹ nghệ và nơi đây còn có cả 1 tổ hợp tác sản xuất - kinh doanh nghề này với 10 hộ tham gia. Sản phẩm gỗ mỹ nghệ ở đây đã cung cấp cho nhiều cửa hàng trưng bày hàng thủ công mỹ nghệ ở TP. Hồ Chí Minh. Có những bộ bàn ghế có giá lên đến 70-80 triệu đồng. Nhiều cửa hàng đã coi địa danh Xuân Tâm là địa chỉ quen thuộc về mặt hàng gỗ mỹ nghệ làm bằng gốc cây. Sản phẩm của cơ sở gỗ mỹ nghệ Xuân Tâm chủ yếu xuất sang thị trường: Hoa Kỳ, Pháp, Australia, Hàn Quốc, Indonesia và tiêu thụ nội địa. Với những giá trị mà nghề mộc mỹ nghệ đem lại, các nghệ nhân vẫn hàng ngày hăng hái, say sưa tạo ra những tác phẩm nghệ thuật mang đậm nét đặc sắc rất riêng của làng nghề Xuân Tâm.

Bài và ảnh Mộc Tâm