Khung cửi truyền thống vẫn đều đặn hoạt động tại làng lụa Vạn Phúc, góp phần lưu giữ giá trị của nghề dệt lụa hơn một nghìn năm tuổi.

Di sản nghìn năm giữa lòng Thủ đô

Nằm bên dòng sông Nhuệ, cách trung tâm Hà Nội khoảng 10 km về phía Tây Nam, làng lụa Vạn Phúc từ lâu được xem là cái nôi của nghề dệt lụa truyền thống Việt Nam. Trải qua hơn một thiên niên kỷ, nơi đây vẫn gìn giữ được nghề dệt thủ công, trở thành một trong số ít làng nghề lâu đời còn duy trì hoạt động và là biểu tượng của văn hóa nghề Thăng Long – Hà Nội.

Theo hồ sơ thuyết minh của UBND phường Hà Đông, làng nghề hiện có hơn 4.000 hộ dân với khoảng 14.620 nhân khẩu, được quy hoạch bảo tồn và phát triển trên diện tích 54,68 ha theo định hướng xây dựng không gian làng nghề gắn với phát triển du lịch văn hóa.

Lịch sử của Vạn Phúc gắn liền với truyền thuyết về Ả Lã Đê Nương - người được nhân dân tôn là Thành hoàng làng và là vị Tổ nghề dệt lụa. Theo thần phả, vào khoảng giữa thế kỷ IX, bà đã truyền dạy người dân kỹ thuật trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ, dệt lụa, đặt nền móng cho nghề truyền thống được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Từ những khung cửi mộc mạc của làng quê ven sông Nhuệ, Vạn Phúc dần trở thành một trung tâm dệt lụa nổi tiếng của cả nước.

Không chỉ được biết đến trong nước, lụa Vạn Phúc còn sớm khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế. Ngay từ đầu thế kỷ XX, sản phẩm của làng đã được giới thiệu tại các hội chợ ở Marseille và Paris (Pháp), được đánh giá là một trong những mặt hàng thủ công mỹ nghệ tiêu biểu của Đông Dương. Qua nhiều giai đoạn phát triển, các nghệ nhân Vạn Phúc không ngừng gìn giữ kỹ thuật dệt truyền thống, đồng thời cải tiến mẫu mã, chất liệu để đáp ứng nhu cầu của thị trường hiện đại mà vẫn bảo tồn được vẻ tinh xảo và bản sắc riêng của lụa Việt.

Những giá trị lịch sử, văn hóa và nghề thủ công được bồi đắp qua nhiều thế kỷ đã đưa Vạn Phúc trở thành một trong những làng nghề tiêu biểu của Hà Nội. Làng nghề được công nhận là Làng nghề truyền thống dệt lụa tơ tằm từ năm 2001; lụa Vạn Phúc đạt danh hiệu Thương hiệu vàng Thăng Long năm 2011; nghề dệt lụa được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2023. Đặc biệt, đầu năm 2025, Vạn Phúc trở thành một trong hai làng nghề đầu tiên của Việt Nam gia nhập Mạng lưới các Thành phố Thủ công sáng tạo thế giới (World Crafts Council), đánh dấu bước tiến mới trong hành trình đưa thương hiệu lụa Việt hội nhập với cộng đồng làng nghề quốc tế.

Du khách tham quan làng lụa Vạn Phúc. Ảnh: Hà Anh

Không gian trải nghiệm đặc sắc của một điểm du lịch làng nghề

Bên cạnh giá trị lịch sử hơn một thiên niên kỷ, Vạn Phúc còn là một trong số ít làng nghề của Hà Nội vẫn bảo tồn được không gian sản xuất, kinh doanh và sinh hoạt truyền thống. Đến với Vạn Phúc, du khách không chỉ tìm mua những sản phẩm lụa nổi tiếng mà còn được cảm nhận nhịp sống của một làng nghề vẫn bền bỉ "giữ lửa" qua từng tiếng khung cửi, từng xưởng dệt và những cửa hàng rực rỡ sắc màu dọc tuyến phố lụa.

Theo hồ sơ thuyết minh của UBND phường Hà Đông, Phố Lụa Vạn Phúc hiện có hơn 150 gian hàng cùng khu chợ lụa chuyên giới thiệu, quảng bá và tiêu thụ các sản phẩm của làng nghề. Không gian làng cổ với cây đa, giếng nước, sân đình vẫn được gìn giữ hài hòa bên những cửa hàng trưng bày lụa, áo dài, khăn quàng và các sản phẩm thời trang, tạo nên bản sắc riêng khó tìm thấy ở nhiều điểm du lịch khác.

Không gian trải nghiệm tại Vạn Phúc cũng ngày càng được mở rộng và đa dạng. Trung tâm Bảo tồn và Phát triển lụa Vạn Phúc là nơi lưu giữ, trưng bày những sản phẩm lụa truyền thống và giới thiệu lịch sử hình thành của làng nghề. Trong khi đó, các doanh nghiệp và cơ sở sản xuất mở cửa để du khách trực tiếp quan sát quy trình dệt lụa, từ mắc sợi, dệt vải đến hoàn thiện từng tấm lụa. Đặc biệt, Hợp tác xã Vụn Art mang đến một góc nhìn mới khi biến những mảnh lụa vụn thành các tác phẩm nghệ thuật, vừa góp phần bảo tồn nghề truyền thống, vừa tạo việc làm cho người khuyết tật và lan tỏa thông điệp phát triển bền vững.

Không dừng lại ở đó, nhiều nghệ nhân, xưởng dệt và cơ sở thiết kế áo dài trong làng cũng chủ động mở cửa đón khách, giúp du khách hiểu hơn về kỹ thuật dệt lụa, quá trình sáng tạo và những câu chuyện văn hóa được gửi gắm trong từng sản phẩm. Theo định hướng của UBND phường Hà Đông, Vạn Phúc đang từng bước hoàn thiện mô hình làng nghề gắn với du lịch trải nghiệm, đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của du khách trong nước và quốc tế.

Bên cạnh nghề dệt lụa, Vạn Phúc còn sở hữu hệ thống di tích lịch sử - văn hóa có giá trị như đình Vạn Phúc, nơi thờ Tổ nghề Ả Lã Đê Nương, cùng chùa Vạn Phúc – di tích gắn với nhiều sự kiện lịch sử của địa phương. Cùng với các lễ hội truyền thống được tổ chức thường niên, những công trình này góp phần tạo nên một không gian văn hóa giàu bản sắc, nơi du khách không chỉ tham quan mà còn có cơ hội tìm hiểu chiều sâu lịch sử và đời sống của một làng nghề nghìn năm.

Động lực mới để Vạn Phúc bứt phá